,
221
781
Ký sự nhân vật
nhanvat
/psks/nhanvat/
531234
"Vua Lốp" Nguyễn Văn Chẩn: người... keo kiệt?
1
Article
1661
Phóng sự điều tra
psks
/psks/
,

'Vua Lốp' Nguyễn Văn Chẩn: người... keo kiệt?

Cập nhật lúc 11:57, Thứ Hai, 11/10/2004 (GMT+7)
,

Có thể nói cuộc đời của "vua lốp" Nguyễn Văn Chẩn là một bi kịch lớn. Ông chỉ mất tổng cộng chừng chục năm trời để gây dựng nên sự nghiệp (từ hai bàn tay trắng trở thành người có tài sản được coi là kếch xù vào thời điểm đó), nhưng lại mất tới gần gấp hai lần thời gian ấy để đi đòi lại tài sản của mình bị tịch thu.

Soạn: AM 167725 gửi đến 996 để nhận ảnh này qua MMS
"Vua lốp" và vợ. Ảnh Nguyên Vũ.

Suốt hàng chục năm trời, cho tới khi đòi lại được số tài sản của mình, đã có không biết bao nhiêu lần ông tìm gặp chúng tôi. Rồi cũng chừng ấy bài báo "kêu" giúp ông ra đời. Sau này, trong lúc "trà dư tửu hậu", tôi nói thẳng với ông: "Nếu ông chịu trích một phần trong số tiền mà ông đòi ra để "đút" cho người ta thì chắc đã không mất tới gần ba chục năm mới đòi lại được chưa đầy một tỷ đồng?". Ông quắc mắt: "Tôi thà không có xu nào chứ nhất định không bao giờ cho "thằng" nào làm giàu bằng mồ hôi nước mắt của tôi".

Trong giới "lắm tiền nhiều của", ông được coi là người "keo kiệt" nổi tiếng. Nhà văn quân đội, Đại tá Nguyễn Trần Thiết, có lần thổ lộ: "Thằng cha ấy "chặt chẽ" lắm, mình viết cho "hắn" cả một cuốn tiểu thuyết, ("Vòng trầm luân oan nghiệt"- NV) thế mà tết đến "hắn" biếu mình... một chiếc lốp xe đạp". Hôm thắng kiện ông đưa đến toà soạn chúng tôi nửa ký chè Thái Nguyên, hai cân vải thiều và một gói thuốc Vinataba gọi là "cảm ơn các nhà báo đã giúp đòi lại công lý". Không ai giận ông, cũng chả ai chê trách gì ông, bởi chúng tôi biết rất rõ rằng để có được đồng tiền ông thực sự đã phải đổi bằng mồ hôi, nước mắt và cả máu nữa.

Đi tìm chỗ đứng

"Nhà tôi nghèo lắm, tài sản duy nhất là cái ao rau muống. Hai vợ chồng tôi làm quần quật suốt ngày mà vẫn không đủ ăn" - "Vua lốp" nhớ lại. Thế rồi một bận có người hàng xóm ra thăm con ở Hà Nội về bảo: "Dân Hà Nội giàu lắm. Người ta làm "cái chi" (cái gì) cũng ra tiền". Thế là từ đó mộng "ra Hà Nội làm giàu" không bao giờ rời khỏi đầu gã cố nông Nguyễn Văn Chẩn. "Năm lần mười lượt tôi thuyết phục bà vợ "dát như thỏ đế" nhà tôi là bán cái ao rau muống để tôi lấy tiền ra Hà Nội "gây dựng sự nghiệp", nhưng bà ấy nhất quyết không nghe. Nhưng rồi tôi lại "dỗ ngon dỗ ngọt" và cuối cùng bà ấy cũng xiêu lòng. Bán cái ao, để lại cho vợ con một nửa tiền, nửa còn lại tôi giữ để đi Hà Nội"- ông Chẩn kể.

Thế là năm 1955, ở tuổi 28, gã cố nông bỏ nhà, giã từ vợ con, leo lên xe hoả về đất kinh kỳ với quyết tâm rũ bỏ cái đói nghèo truyền kiếp của lớp tá điền vùng chiêm trũng Nga Sơn, Thanh Hoá. Nhưng làm thế nào để trở nên giàu có? "Đó là câu hỏi mà lúc bấy giờ tôi chưa tìm được lời đáp"- ông Chẩn nói. Xuống ga Hàng Cỏ vào lúc trời sẩm tối, người đông như chợ, phố phường đèn điện sáng trưng, hàng quán nhiều vô kể. "Đi đâu bây giờ?"- gã tá điền hỏi và lại không tìm được câu trả lời. Thôi thì cứ đi, lúc nào mỏi chân thì đứng dòm. Thế rồi tình cờ, một sự tình cờ như là tiền định, Chẩn lạc đường tới phố Hàng Da, nơi sản xuất và bày bán các loại đồ da, đặc biệt là các loại dép lốp đang rất thịnh hành thời bấy giờ. "Giá mà lúc ấy tôi lạc tới phố Hàng Bạc, Hàng Thiếc thì chắc cuộc đời tôi đã khác"- "vua lốp" Nguyễn Văn Chẩn cười. Hàng ngày Chẩn tha thẩn ở các quầy làm dép, mắt dán chặt vào những cánh tay thao tác như múa, bóc lốp như gọt vỏ khoai tây của cánh thợ để học nghề với hy vọng sẽ kiếm được việc làm. Sau dăm bảy ngày "học việc" Chẩn bắt đầu đi xin việc. Đến xưởng thứ nhất, ông chủ yêu cầu thử tay nghề. Trượt. Rồi xưởng thứ hai, thứ ba, thứ tư... đều trượt.

Số tiền mà Chẩn bán cái ao rau muống ngày một vơi dần. Sau nhiều ngày lang thang tìm việc làm Chẩn mới thấm thía một điều rằng "có học mà không có hành thì chẳng bao giờ làm nên trò trống gì cả". Chẩn quyết định xin vào làm phụ việc không công cho một xưởng dép ở cuối phố Hàng Da. Hàng ngày Chẩn cần mẫn như một con ong rừng lúc thì giữ chiếc lốp ô tô cho tay thợ này bóc, lúc thì bê trà cho tay thợ kia, lúc không có việc phụ tá thì dọn những mảnh vụn quanh xưởng. Những lúc các tay thợ nghỉ trưa Chẩn cầm dao tập bóc những miếng lốp mà cánh thợ thải ra. Thấy Chẩn chăm chỉ mà lại ham học ông chủ xưởng mới thương tình dạy nghề cho và mỗi tháng còn cho một khoản tiền nho nhỏ đủ để thuê nhà, ăn uống và còn dư ra chút ít để làm vốn. Vốn tính tháo vát, chỉ vài tháng sau Chẩn đã đứng ngang hàng với những tay thợ lão luyện nhất của xưởng dép. Có việc làm, có tiền, Chẩn mua được một ngôi nhà nho nhỏ và về quê đưa vợ con lên Hà Nội lập nghiệp. Đó là năm 1958.

Trở thành ông chủ

Sau hơn một năm trời làm lụng cật lực và dè xẻn từng xu một, hai vợ chồng Chẩn đã có một số vốn đáng kể. Ông lập xưởng sản xuất dép lốp. Dép của Chẩn được đưa đi khắp hang cùng ngõ hẻm của Hà Nội, rồi đi Hải Dương, Hải Phòng, Quảng Ninh, rồi vào Ninh Bình, Thanh Hoá, Nghệ An... Chẩn trở thành ông chủ dép lốp có tiếng của Hà Nội. Khi Chẩn trở thành ông chủ của nghề dép lốp thì cũng là lúc việc mua lốp phế thải trở nên khó khăn hơn. Một hôm nhìn mấy bà đồng nát, Chẩn nghĩ ngay ra một kế: "Này, các bà đi các xó xỉnh, góc phố thấy có lốp ô tô hỏng thì mách tôi sẽ có thưởng". Thế là không chỉ có mấy bà đồng nát mà trẻ con, người lớn thi nhau chỉ trỏ cho Chẩn để lĩnh thưởng.

Trong khi nhiều xưởng dép lốp không có nguyên liệu để làm thì lốp xe ô tô hỏng thi nhau "kéo về" chất đống ở nhà Chẩn. Và rồi tai vạ đến thật bất ngờ. Lốp nhiều phải xếp cao, chật cứng căn nhà ọp ẹp. Một bận bức tường đất đổ, lốp trào ra lăn lổm ngổm ngoài đường phố. Chỉ nửa giờ sau đó, không hiểu do ai mách, cán bộ thuế Sở Tài chính Hà Nội đã kéo tới chật cứng nhà Chẩn. Người thì đếm, người ghi chép, tính toán. Hai ngày sau đó Chẩn được liệt vào danh sách "những tư sản mới nổi lên". Toàn bộ tài sản bị tịch biên. Chẩn phải đi cải tạo. Nhưng rồi vài ngày sau Chẩn được tha về. Chẩn choáng váng. Ông không hiểu "vì sao một gã tá điền suốt ngày quần quật múa dao bóc lốp, ăn không dám no bụng, mặc chỉ dám mua loại vải rẻ tiền nhất mà lại được liệt vào tầng lớp tư sản?".

"Được tha về tôi "căm thù" cái nghề dép lốp, bụng bảo dạ từ nay sẽ không bao giờ làm cái nghề mà người ta gọi là "tư sản- dép lốp" ấy nữa, nhưng rồi không làm thì lấy gì để nuôi vợ con"- "Vua lốp" nhớ lại. Ông lại lao vào làm. Rồi thì cái nghề dép lốp của Chẩn cũng phải xếp xó khi các mặt hàng nhựa được tung ra thị trường. Nhưng một sự tình cờ đã đưa Chẩn tìm tới một nghề khác. "Bữa đó thằng con tôi đi học về hét toáng lên vì chiếc bút máy của nó bị vỡ, mực ra đầy tay. Thằng bé đòi bút mới. Tôi đi lùng sục khắp các cửa hàng bách hoá tổng hợp của nhà nước, đâu đâu cũng thấy đề là phân phối. Cuối cùng tôi đành phải mua chui một chiếc bút ở vỉa hè với giá 6 đồng, đắt gấp ba lần ở cửa hàng Nhà nước. Tôi cầm chiếc bút máy Trường Sơn mà tức ứa máu mắt. Tôi xót tiền. Tôi tháo tung chiếc bút: chỉ có bảy bộ phận đơn giản mà chất liệu lại chẳng phải Tây hay Tàu gì... Sao không làm được nhỉ?"- "vua lốp" Nguyễn Văn Chẩn kể. Chẩn cho con cháu đi khắp các hang cùng ngõ hẻm thu gom các loại nhựa phế thải đem về. Ông ra phố Lò Rèn thuê thợ cơ khí làm cho một cái khuôn. Sau mấy tháng mày mò, Chẩn cầm nắm bút ra Phòng thủ công nghiệp quận đăng ký sản xản xuất bút. Ban đầu người ta tròn mắt ngạc nhiên, sau đó người ta cầm lấy bút, bơm mực và thi nhau lia trên giấy.

Sau khi mỗi người găm một chiếc vào túi áo, Chẩn được phép sản xuất. Từ đấy Hà Nội có một loại bút máy không nhãn mác khá tốt mà giá lại rẻ được bày bán đầy các cửa hàng. Chẩn lại phất lên trông thấy. Chẩn đang phấn chấn thì "ông tài chính" quận Hoàn Kiếm mò tới: "Tại sao sống ở quận Ba Đình mà lại kinh doanh ở quận Hoàn Kiếm?". Lại khám nhà, lại đếm, lại ghi chép... Toàn bộ công cụ, đồ nghề, nguyên liệu, sản phẩm bị tịch thu. Lần này thì không thể ngồi yên được nữa rồi. Chẩn làm đơn kiện: "Tại sao tôi sản xuất tại quận Ba Đình mà quận Hoàn Kiếm lại tiến hành khám nhà và tịch thu đồ đạc của tôi?". Đơn từ gửi đi khắp nơi. Sau đó ít lâu Hoàn Kiếm lại xe các thứ đã tịch thu trả lại cho Chẩn. Chỉ có điều họ thu mười thì nay chỉ trả lại có hai, ba.

Ba lần vào tù

Soạn: AM 167723 gửi đến 996 để nhận ảnh này qua MMS

Bỏ nghề làm bút. Buồn bực, chán chường, Chẩn lao vào làm nghề mới: nghề đắp lốp xe đạp, xe thồ. Cho đến tận bây giờ mỗi khi nhớ tới "vua lốp", nhiều người vẫn không hiểu vì sao cái gã tá điền học học hành không đến nơi đến chốn ấy tại có biệt tài là "sờ" vào cái gì cũng ra tiền. Ông đắp lốp và ông lại giàu lên. Nhưng rồi vào một ngày đầu tháng 4/1960, công an quận Ba Đình đã kéo đến khám nhà, tịch thu toàn bộ mô tơ, khuôn làm bát, vài tạ dép đứt quai, cao su, hàng ngàn chi tiết bút...

Nguyễn Văn Chẩn bị bắt vì tội tàng trữ và đầu cơ hàng hoá, sản xuất trái phép. Toà án Hà Nội xử Chẩn 30 tháng tù giam. Chẩn chống án, nhưng không được xử phúc thẩm. Sau 18 tháng "ngồi" trại Hoả Lò, 12 tháng "bóc lịch" tại trại Yên Bái, Chẩn ra tù. Khuynh gia bại sản, vợ con nheo nhóc, Chẩn trở lại với điểm xuất phát ban đầu: hai bàn tay trằng. Để nuôi vợ con Chẩn phải đi đào ngó sen bán, sống lay lắt qua ngày. Hai năm rưỡi ở tù đã làm cho "gã tá điền" sáng mắt. Chẩn sợ tất cả những gì liên quan tới hai từ "tư nhân". Vì thế Chẩn xin bằng được vào công ty vệ sinh thành phố, rồi nối săm xe đạp thuê cho công ty xe đạp... Nhưng đồng công quá ít ỏi của công việc nhà nước đã làm ông chán ngán. Chẩn bỏ việc và quay ra đường làm nghề sửa chữa xe đạp. Vá săm lốp thì phải có nhựa. "Mà nhựa quốc doanh thì chưa vá đã bong, chịu hết nổi, tôi mới mày mò pha chế loại nhựa tốt hơn" - "vua lốp" kể lại. Và ông có nghề mới: sản xuất nhựa vá săm.

Nhựa của Chẩn vá đế dép rất chắc, vá săm lốp không bong. Người ta đua nhau tới mua. Sáng sáng các chủ đại lý xếp hàng rồng rắn trước xưởng nhựa của Chẩn. Khách các tỉnh xa về mua hàng can lớn. Chẩn lại giàu lên. Tuy nhiên sự thịnh vượng ấy chỉ kéo dài được chừng hai năm. Khám nhà, tịch thu và Chẩn lại bị bắt. Đó là đầu năm 1974. Lần bị bắt thứ hai này đơn giản lắm: "Thằng cha này giầu nhanh thế chắc chắn là phải có vấn đề". Vâng, thời bấy giờ giàu có nhanh chóng thường là đồng nghĩa với tội phạm. Mà bắt Chẩn thì thật dễ: kẻ có tiền án, tiền sự mà!

"Vua lốp" nhớ lại: "Đang "ngồi" tù, có một vị to béo, mặt mũi phương phi đến vỗ vai: Tớ ở bộ xuống muốn trao đổi với cậu. Tôi được đưa ra khỏi nhà tù và được đưa lên lầu hai. Ông ta bảo: Đọc cho tôi công thức pha nhựa của cậu xem có đúng là nhựa cậu làm ra không. Tôi đọc cho ông ta. Tất nhiên không phải là loại nhưa tốt nhất. Dại quái gì mà tiết lộ cái nghề hái ra tiền của mình cho thằng nào. Ông ta ghi chép cẩn thận. Có lẽ do sự không thành khẩn đó mà số phận tôi không thay đổi". Ba tháng ngồi tù, ngày 30/3/1974, Chẩn được thả. 50 tuổi, hai lần vào tù, Nguyễn Văn Chẩn ngơ ngác không hiểu ở đời thế nào được coi là đúng, thế nào là sai. Chẩn thất vọng tới mức định thu xếp khăn gói trở về cái vùng quê chiêm trũng đã không còn một tấc đất cắm dùi. Nhưng rồi Chẩn sợ. "Tôi sợ cái đói, cái nghèo. Tôi thích tiền, thật nhiều tiền. Mà ở quê thì khó kiếm tiền lắm".

Chẩn quay lại với nghề làm lốp. Sau 5 năm, vừa bán chè chén vừa mày mò nghiên cứu, đầu năm 1980 chiếc lốp xe đạp mang tên "Quyết Thắng" đầu tiên của Chẩn ra đời. Vào những năm đầu thập kỷ tám mươi của thế kỷ trước, lốp của Chẩn nổi tiếng toàn quốc, được trao Huy chương đồng tại Hội chợ triển lãm Giảng Võ. Dân Hà Nội gọi Nguyễn Văn Chẩn là "Vua lốp" từ đó. "Vua lốp" lại "hái" ra tiền. Có tiền ông mua nhà, mở xưởng sản xuất lớn.

Giữa năm 1983 tai vạ lại ập xuống. Lần này mới thực sự là tai vạ! Nhà xưởng của ông bị niêm phong. "Vua lốp" bị kết tội "dùng cao su chính phẩm do Nhà nước quản lý để sản xuất lốp, chứ không phải phế liệu". Ba ngày trời, dưới sự chứng kiến của hàng trăm quan chức đủ mọi thành phần và hàng ngàn người dân hiếu kỳ, Chẩn đã thao tác quy trình làm lốp bằng phế liệu của mình. "Nhưng đó là chiếc lốp này, còn hàng trăm chiếc lốp khác thì sao?". Ngày 8/7/1983, Chẩn bị kê biên tài sản. Ngày 25/7 khởi tố vụ án. Tiếp đến ngày 28/7 xử lý hành chính đặc biệt: tịch thu toàn bộ nhà cửa, tài sản, công cụ sản xuất, nguyên liệu. Chẩn bị bắt giam. Vài tháng sau Chẩn được thả. Và cũng từ đây cuộc hành trình đi tìm công lý của "vua lốp" bắt đầu. May mắn làm sao, cuối cùng thì Viện Kiểm sát nhân dân tối cao cũng đã ra quyết định đình chỉ vụ án, yêu cầu trả lại toàn bộ tài sản, nhà cửa cho "vua lốp". Ngày 1/9/1990 Hà Nội trả lại nhà cho ông, còn tài sản thì không. "Vua lốp" lại tiếp tục đi gõ cửa các cơ quan chức năng và phải 10 năm sau đó, ông mới nhận lại được một phần tài sản của mình.

"Vua lốp" bây giờ

Mãi sau này, "vua lốp" vẫn duy trì ba xưởng làm lốp: hai ở Hà Nội, một ở Thanh Hoá quê ông. "Duy trì và sản xuất vài trăm chiếc lốp xe đạp, dăm chục chiếc lốp xe máy mỗi ngày, cái chính là để cho con cháu nhớ rằng để làm ra được đồng tiền cha chúng đã phải đổ không biết bao nhiêu là mồ hôi, nước mắt thậm chí cả máu nữa"- "vua lốp" nói.

Nghề làm lốp sau đó được ông truyền lại cho con cháu. Chục năm trở lại đây "vua lốp" làm nghề bốc thuốc. Bà con khu phố Ngọc Hà (Ba Đình, Hà Nội) kể với tôi rằng, "vua lốp" rất có tài trong nghề bốc thuốc. Ông chữa được khối bệnh. Này nhá: có bà bị liệt, bệnh viện chữa hai ba năm không khỏi; tới tìm ông, bệnh thuyên giảm trông thấy. Có ông vôi cột sống, rồi đau dạ dày; có bà viêm xoang, đau bụng kinh niên, ông đều chữa khỏi... Hàng ngày 5h sáng, "vua lốp" dậy, tự tay pha ấm trà, ra vườn "đi" mấy đường quyền, trà ngấm tới cũng là lúc ông kết thúc tập thể dục. Uống trà, ăn điểm tâm, rồi xem "Chào buổi sáng" của VTV1. Sau đó đọc sách, nghiên cứu, bệnh nhân đến nhà thì bốc thuốc.

Một bận "vua lốp" tìm đến tận cơ quan tôi thì thào: "Này, tớ đang làm đề án để trình xin được làm nhà máy thuỷ điện trên... sông Hồng ở đoạn cầu Long Biên đấy. Nếu "ông" Hà Nội đồng ý thì tớ đảm bảo Hà Nội không bao giờ thiếu điện mà giá điện sẽ giảm xuống một nửa so với hiện nay cho mà coi".

Tôi trố mắt nhìn ông. "Cậu không tin chứ gì?" - ông ngạc nhiên nhìn tôi. Nhìn sâu vào đôi mắt ông. Đôi mắt ấy giờ đây đã đục mờ. Bất chợt tôi nhận ra rằng, làm được hay không đâu có nghĩa lý gì, cái quan trọng là trong ông vẫn không bao giờ cạn kiệt tham vọng lớn. Chính cái tham vọng này đã làm nên một "vua lốp" mà những cơn sóng gió nghiệt ngã nhất của cuộc đời cũng không thể nào quật ngã được ông.

Hà Nội ngày cuối thu 2004

  • Lê Thọ Bình

,
,