221
1661
Phóng sự điều tra
psks
/psks/
948684
"Người hát xẩm cuối cùng" và mong ước nghe trọn Thập ân
1
Article
null
'Người hát xẩm cuối cùng' và mong ước nghe trọn Thập ân
,

Ở thôn Phố Mỹ, xã Quảng Phúc, Yên Mô, Ninh Bình có một bà cụ tuổi 80 sống với cô con gái trong ngôi nhà nhỏ ven đường. Ngày ngày bà uống rượu cầm hơi. Nhai trầu với thuốc lào cũng là một cách giữ cho răng bà không suy xuyển. Bà thường ra sân vào 5 giờ sáng để thể dục và ôn bài cũ. Những điều này khá quan trọng vì bà là người sống bằng giọng hát. Hơn nữa là hát thể loại chỉ mình bà biết: Xẩm.

p

Nghệ nhân Hà Thị Cầu

Đầu xuân, cậu con nuôi là nhà cổ nhạc học Bùi Trọng Hiền về thăm bu. Tiết trời se lạnh, âm u. Gạt chiếc áo mưa phơi trước cửa, Hiền bước vào gian nhà tối. Lúc ấy độ 10 giờ rưỡi. Bà Cầu đang nằm đắp chăn. Thấy con về, bà nhỏm dậy, miệng đã hơi mếu: “Hiền ơi, bu ốm lắm…” Lát sau, đủ mặt khách, bà mới tươi trở lại.

Giường của bà kê sát khung cửa sổ duy nhất. Đầu giường kia hướng ra cửa sau. Vì thế cánh cửa này phải che màn gió và thường đóng kín. Thực ra trong diện tích khoảng 8m2 ấy chẳng còn chỗ nào khả dĩ hơn cho bà nữa. Mỗi đêm, bà chỉ dành 2 tiếng để ngủ. Chiếc giường bây giờ đúng hơn là sân khấu của bà. “Phông” dán đầy ảnh lưu niệm, hẳn để bà tiện ngắm những lúc một mình.

Lúc sau, chị Mận, con gái bà, tất tả bước vào. Chị cầm cái chổi vừa quơ vội vài cọng rác vừa phân bua: “Sáng đi sớm quá chưa kịp quét dọn nhà cửa” . Chị Mận bây giờ không phải chạy chợ bán gà, mà đã được dân tình tín nhiệm mời đi cúng bái chỗ này chỗ kia.

“Đi cúng có phải học không bà?” “Học gì, thánh cho đấy,” bà Cầu hạ giọng vẻ thành kính. Thôi thì nhờ thánh, chị cũng có đồng ra đồng vào nuôi mẹ. “Qua được năm nay thì tôi mới sống,” ngừng tay têm trầu, bà nói. Chị Mận đế vào: “Qua được cái tuổi 79 này, thì bà thọ lắm!”

Chúng tôi trộm nghĩ, có cách thực tế hơn để kéo dài tuổi thọ của bà - cũng là của Xẩm - nếu bà được ở trong một căn nhà khang trang, kín gió, công trình phụ khép kín và hàng tháng được hưởng một khoản dưỡng già ổn định...

Vị khách Nhật Bản cùng đi với chúng tôi xin thủ bút của bà vào bìa CD Xẩm chợ. Bà lật qua lật lại ngó nghiêng mất một lúc vì đây là lần đầu tiên bà nhìn thấy đĩa của mình. Tuy không biết chữ, bà cũng loằng ngoằng lên đấy vài đường.

Đương nhiên, với bà khái niệm “quyền sở hữu trí tuệ” không tồn tại. Từ nhiều năm nay, 2 CD giọng hát của bà do Hồ Gươm Audio và Viện Âm nhạc ấn hành vẫn liên tục được nối bản. Và chắc chắn chúng sẽ còn bán được sau khi bà đã mất đi…

t
Người hát xẩm cuối cùng
Được biết, hát Xẩm sau hòa bình lập lại không đem lại cho bà một cuộc sống dễ chịu hơn. Bà không được cấp đất nông nghiệp vì không phải nông dân. Bà không được đi hát vì như thế là đi ăn xin, điều không thể chấp nhận trong xã hội mới.

Địa phương của bà không đủ người hát xẩm để lập hợp tác xã vót tăm, bện chổi đót như ở HN... Trời sinh ra bà để đàn hát, bà không biết làm gì khác để mưu sinh. Hậu quả là bà đã phải cho đi một người con và mất một người khác. Bà đói trong khi cả nước đã qua nạn đói cả chục năm. Có lẽ chưa bao giờ câu xướng ca vô loại lại ám vào đời người ta nghiệt như thế!

Trong truyền thống văn hóa phương Đông, mấy khi, nghề đàn hát được xem trọng. Huống chi hát Xẩm - đặc quyền của những nghệ sĩ khiếm thị. Bà sáng mắt nhưng nhà bà 3 đời hát xẩm (nghĩa là bị mù). Bà tên thật là Hà Thị Năm, tên Cầu là gọi theo con trai cả. Quê ở xã Yên Phú, huyện ý Yên, Nam Định, ngồi thúng bố mẹ gánh đi hát rong từ bé, lên 10 bà đã hát lấy tiền thiên hạ.

Năm 11 tuổi, bố bà qua đời. Hai mẹ con đi hát tới Yên Mô, Ninh Bình. Bà lấy ông Mậu, trùm phường xẩm Yên Mô năm bà 16 tuổi, ông 49. Ông tuy mù, mặt lại rỗ nhưng bầu- nhị- trống phách… đều giỏi và cực đào hoa. Các cụ đúc kết:

Tham giàu lấy chú biện tuần
Tuy rằng bóng bẩy nợ nần chan chan
Thà rằng lấy chú xẩm xoan
Công nợ không có hát tràn cung mây.

Tuy nhiên, bà vẫn tin rằng ông đưa bà lên Mường bỏ bùa để bà trở thành vợ thứ 18. Một năm 10 tháng, họ đi lưu diễn 3 người. Bà thứ 12 đánh trống, bà kéo nhị, ông đàn bầu. Mỗi buổi diễn cũng được đến hai xâu tiền… Nhưng mỗi khi về Yên Mô, gia tài còn lại vẫn chỉ hai cái niêu - một rang một nấu. Ông mất, bà mới 33 tuổi…

Ở Nhật trước kia, những người mù cũng thường tập hợp thành gánh hát đi rong. Và năm ngoái, người bạn đồng hành Nhật cho biết, bà lão xẩm cuối cùng của Nhật cũng đã qua đời trong trại dưỡng lão…

Ngay từ thời điểm 1994, những người làm phim tài liệu Xẩm (đạo diễn Bùi Thạc Chuyên) đã khẳng định sau khi đi khắp nơi tìm kiếm: bà Cầu là người hát Xẩm duy nhất ở VN còn sống. Được xã hội công nhận (bà được phong NSƯT từ 1992), nhưng tuyệt không có ai nối nghiệp của Xẩm. Trừ vài diễn viên chèo lặn lội về học bà lấy 1-2 bài làm trang sức.

Theo nghiên cứu, hát Xẩm nay chỉ còn trên dưới 10 làn điệu, học nửa năm thì hết, nhưng phải mất bao lâu mới hát được như bà?! Xẩm bà Cầu có cái chất hoang dã, phóng khóang mà không phải nghệ sĩ được đào tạo chính quy nào cũng tìm lại được.

o
Chưa kể, hát lại phải kèm với nhị, bầu, trống phách… mới ra chất. Bà Cầu có biệt tài cùng lúc miệng hát, chân phách, tay sênh, tay kia gõ một lúc 2 trống mảnh. Trong băng và đĩa Xẩm chợ của bà, không có tiếng phách vì người hàng xóm được bà dạy chơi bộ gõ chỉ có thể dùng tay.

Khác với năm trước, nhà bà nay đã có tường bao, cổng giả tử tế. Trong nhà có thêm chiếc tivi hàng bãi. Chị Mận đi hầu thánh trên Lạng Sơn về cũng sắm được nồi cơm điện. Mỗi ngày, hai mẹ con ăn hết chưa đầy bò gạo. Bà thích uống rượu hơn. Đây vốn là phương thuốc hiệu nghiệm để giữ ấm và thông giọng của những người hát rong.

Chị Mận mua rượu khác đấu vào rượu Kim Sơn cho nhạt bớt, và cho mẹ uống mỗi ngày 3 chén vơi. Chỉ cần rót đầy là bà say. Khi ấy bà sẽ hát nhiều và to hơn bình thường. Nhà bà trông ra đầu hồi của ủy ban xã, mỗi lần như thế, xã lại mở cửa sổ nghe bà hát. Hồi đầu năm, xã mang biếu bà mấy chai rượu “để bà uống cho khỏe”.

“Không có rượu thì tôi chết,” nói thế nhưng hôm nào trong người khó ở, bà lại tự động thôi uống rượu. Một thói quen nữa cũng có từ hồi đi hát là ăn trầu với nhiều thuốc lào và nuốt hết nước cốt. “Đang hát chẳng lẽ xin lỗi khán giả tôi đi nhổ cốt giầu,” bà giải thích.

Chị Mận đi làm xa có khi tới 3 ngày. Hàng xóm nấu cơm đưa sang cho bà ăn. Bà không ăn, lại uống rượu, khóc. Chị Mận về thấy mẹ ngồi sẵn ở cổng chờ mình... Năm 1996, bà sang Trung Quốc hát xẩm. Thấy kem Bắc Kinh ngon, bà nhón một que “đem về cho con Mận”, cả đòan can không được. Về đến khách sạn, bà cứ giở khăn mùi xoa ra tìm mãi, “quái lạ đã gói vào đây rồi!”

Mỗi khi con cháu đem chuyện này ra cười với nhau. Bà chỉ chống chế: “Không, kem bên ấy ngon thật…” Thú vui duy nhất của bà bây giờ là ngồi nhìn ra đường. “Ngoài đường vui lắm mày ạ,” mỗi lần quay vào nhà, bà lại nói với Mận. Quả thực con đường liên xã trước cửa nhà bà đang dần thành phố. Cuộc sống biến đổi từng ngày. Chỉ có bà vẫn ngồi đấy…

Bà mời ngồi. Biết bà có tật nói nhịu, Nguyễn Thước, người từng quay phim bà suốt 2 tuần, ngồi lên giường nhưng lại nói: “Không dám ngồi lên giời đâu!” Bà cười, giả nhời: “ừ, đừng ngồi. Lây… xẩm đấy!”

Cuối năm 2004, trên cái giường này, bà cũng không được khỏe nhưng còn ngồi hát cho chúng tôi nghe cả buổi, hết bài nọ đến bài kia. Bài nào cao quá thì bà hát luồn. Lần này, hát được chừng 1/3 bài Xẩm Thập ân bà đã phải thôi.

p
Xẩm bà Cầu có cái chất hoang dã, phóng khóang mà không phải nghệ sĩ được đào tạo chính quy nào cũng tìm lại được".

“Báo cáo anh chị, mệt lắm, hát không ra hơi. Đấy là còn hát thấp, hát cao thì có mà đứt hơi”.  Vốn là người vui tính, nói năng phóng khoáng, nay bà nhỏ nhẹ nghiêm trang làm chúng tôi cũng hơi giật mình(!)

Bà rời giường tiễn chúng tôi về. Trong lúc chụp ảnh cùng bà, tôi mạn phép bế bổng bà lên để xem 29 cân rưỡi nặng đến độ nào... Mọi người cười phá lên với nhau. Vậy là tôi đã từng có trong hai tay cả kho tàng Xẩm!

Lúc hạ xuống, tôi thấy rõ chân bà run run chạm đất. Bà đã yếu đi nhiều. Chỉ mong sao lần sau chúng tôi về, bà cho chúng tôi được thêm một lần nghe trọn Thập ân.

  • Theo VTO

,
Ý kiến của bạn
Ý kiến bạn đọc
,
,
,
,