Hàng triệu tỷ đồng trong ‘hộp đen’: Bao giờ dân được biết?

 - Một khối tài sản hàng triệu tỷ đồng đang nằm trong những “hộp đen” cần phải được công khai, minh bạch, chịu sự soi rọi của xã hội, sự giám sát của thị trường, công chúng, báo chí.

LTS: Theo chương trình, thứ 2 ngày 28/5, Quốc hội thảo luận báo cáo giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật về quản lý, sử dụng vốn, tài sản nhà nước tại doanh nghiệp và cổ phần hóa DNNN giai đoạn 2011-2016. Xung quanh vấn đề này, Tuần Việt Nam giới thiệu bài viết dưới đây của tác giả Nguyễn Đức Lam.

Một doanh nghiệp tư nhân mua DNNN nằm trên mảnh đất vàng, có giá trị vô hình, với giá bị "dìm" xuống ở mức rẻ mạt. Đây chỉ là một trường hợp điển hình cho những lùm xùm, bất cập trong việc quản lý, sử dụng vốn, tài sản nhà nước tại doanh nghiệp, cho thấy những vấn đề mấu chốt của lĩnh vực này, từ những chuyện kỹ thuật như định giá doanh nghiệp, giá trị thương hiệu, giá trị vô hình, chọn nhà đầu tư chiến lược; chuyện công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình, cho đến những vấn đề về quan niệm, tư duy…

Những cái mất đi

Quá trình cổ phần hóa Hãng phim truyện Việt Nam đã trở nên “nổi tiếng” với nhiều vấn đề ở tất cả các khâu: Mục đích của cổ phần hóa dường như chỉ bán cổ phần thu tiền; chọn một đối tượng chiến lược không phù hợp; định giá doanh nghiệp quá thấp, trong đó có vấn đề về giá trị quyền sử dụng đất; giá trị thương hiệu bằng 0 chỉ vì nhiều năm trước đó không chi cho quảng bá hình ảnh; lợi ích của người lao động, các nghệ sỹ không được quan tâm, không được hỏi ý kiến; tiến trình CPH không minh bạch, không đúng quy định v.v… Nhưng tại sao người ta vẫn làm được, điều gì đã bị bỏ qua, và tại sao hiện giờ lại khó xử lý? 

Hàng triệu tỷ đồng trong ‘hộp đen’: Bao giờ dân được biết?
Quá trình cổ phần hóa Hãng phim truyện Việt Nam gây nhiều ầm ĩ. Ảnh: VietNamNet

Trong nhiều trường hợp tương tự như vậy, vốn, tài sản nhà nước (thực ra là tài sản quốc gia) đã bị thất thoát, chảy vào túi của một nhóm người, mà không phải vào ngân khố quốc gia. Không chỉ là tiền, đó còn là giá trị từ đất đai ngày càng khan hiếm; giá trị thương hiệu; sở hữu trí tuệ; tiềm năng phát triển, và những yếu tố vô hình khác. Không những thế, đó còn là chi phí cơ hội - phí tổn mất đi do không làm được thứ tốt nhất; đối chiếu, so sánh với những thứ tốt nhất có thể mang lại.

Chẳng hạn như Công ty lọc hóa dầu Bình Sơn trong đợt IPO đầu năm 2018 đã bán được số lượng cổ phần lớn, với giá gấp rưỡi giá khởi điểm, được nhiều người cho là thành công. Tuy nhiên, cũng có những chuyên gia đặt câu hỏi, liệu có thể thành công hơn không, khi tính cả giá trị do hàng km bờ biển nằm dọc theo chiều dài của công ty; tính cả giá trị thực tế và tiềm năng nhờ vị thế độc tôn cả đầu vào và đầu ra của doanh nghiệp trên thị trường.

Đó là nhìn vào từng DNNN, còn nếu nhìn tổng thể một cách sâu hơn, có thể có những phát hiện thú vị đằng sau các con số. Ví dụ, theo thống kê chính thức, đến năm 2017, đã cổ phần hóa được 96,5% số DNNN, thế nhưng tổng số vốn CPH chỉ được 8%. Còn lại, 7 tập đoàn kinh tế chiếm 63% số vốn, 76 tổng công ty nhà nước chiếm 28%.

Có nghĩa CPH thời gian qua mới chỉ về hình thức, còn thực chất vẫn chưa thu hút được nhiều vốn, nhân lực, công nghệ mới. Để không bỏ sót tài sản quốc gia, cần lưu ý soi xét, giám sát việc sử dụng vốn và tài sản nhà nước tại những doanh nghiệp không nằm trong diện định nghĩa chính thức là “doanh nghiệp nhà nước”, các doanh nghiệp sau khi CPH không còn là DNNN nhưng vốn và tài sản nhà nước vẫn chiếm tỷ trọng lớn.

Hai hiện tượng “ba trong một” và những “hộp đen”

Trong vận hành DNNN ở Việt Nam hiện nay đang có hai hiện tượng “ba trong một”: cơ quan nhà nước vừa quản l‎ý Nhà nước, vừa đại diện chủ sở hữu, đồng thời quản lý kinh doanh; có chức năng vừa hoạch định chính sách, vừa điều tiết, vừa chủ quản.

Bên cạnh đó, trong việc quản lý, sử dụng vốn Nhà nước tại DNNN, đang tồn tại một chuỗi ủy quyền dài dằng dặc: người dân > cơ quan dân cử > cơ quan hành pháp, hành chính > HĐQT của DNNN > giám đốc DNNN. Trong chuỗi ủy quyền này, toàn dân Việt Nam – chủ sở hữu đích thực lại là người ít có thông tin nhất, cách xa “diệu vợi” với khối tài sản khổng lồ nằm trong DNNN.

Trong khi đó, những nhân vật quyền lực như giám đốc DNNN nắm nhiều quyền, nhiều thông tin như hồ sơ CPH, định giá DNNN, lựa chọn nhà đầu tư “cánh hẩu”, thao túng giá để sau đó nếu không bán được hết thì tự mình mua lại.

Những điều trên đây tạo ra hiện tượng “hộp đen” trong quản lý, sử dụng khối tài sản quốc gia nằm trong DNNN, khi mà người chủ sở hữu hầu như không biết được tài sản, tiền đi đâu, về đâu. Nó cũng làm suy giảm động lực của DNNN phục vụ lợi ích tốt nhất của doanh nghiệp và người dân, thay vào đó là trục lợi cá nhân. Lãnh đạo DNNN không phải là chủ sở hữu thực sự, không sợ bị trừng phạt bởi khả năng bị thâu tóm hay phá sản – tức là không phải chịu kỷ luật của thị trường. Việc ra quyết định dựa trên các tiêu chí không phải là lợi ích tốt nhất của doanh nghiệp và người dân – người sở hữu tối thượng của doanh nghiệp.

Để giảm thiểu rủi ro thất thoát vốn và tài sản nhà nước tại doanh nghiệp, sự công khai, minh bạch có vai trò mấu chốt. Công khai, minh bạch phải chi tiết, ví dụ như phải công bố phụ lục danh mục các khoản chi tiêu kèm theo; thời hạn cụ thể. DNNN phải công bố thông tin cần thiết (báo cáo tài chính có kiểm toán, báo cáo hợp nhất, báo cáo riêng lẻ, báo cáo quản trị….) để thị trường và toàn xã hội giám sát thường xuyên.

Khi đó, các nhà đầu tư tiềm năng sẽ có thông tin đầy đủ, cập nhật để định giá DNNN một cách chính xác, hiệu quả nhất với chi phí tốt nhất, thay vì tình trạng thiếu minh bạch tạo kẽ hở cho việc bán doanh nghiệp dưới giá trị thật hoặc không cổ phần hóa thành công vì không thu hút được nhà đầu tư tiềm năng; giảm thiểu tình trạng dàn xếp chỉ định thầu tư vấn, tình trạng đấu giá dàn xếp thiếu cạnh tranh.

Việc xây dựng một cơ quan quản lý vốn và tài sản nhà nước tập trung có vị thế độc lập, có năng lực kỹ trị, chuyên môn sâu, tách bạch chức năng quản lý điều tiết hành chính và chức năng quản trị doanh nghiệp, quản lý kinh doanh sẽ giúp cho việc giám sát, quản lý việc sử dụng vốn, tài sản nhà nước tại doanh nghiệp hiệu quả hơn, trách nhiệm giải trình tốt hơn. Tuy nhiên, hiện nay quan điểm, ý kiến về Ủy ban quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp đang rất khác nhau. Cơ quan này cần theo mô hình nào: Công ty quản lý vốn, hay cơ quan quản lý hành chính?

 

Nếu theo mô hình cơ quan quản lý hành chính sẽ thêm một tầng nấc quản lý, chồng chéo với các cơ quan hiện nay gồm có các bộ, UBND các tỉnh, không rõ phân định trách nhiệm, quyền hạn như thế nào. Đồng thời, quyền lực của Ủy ban rất lớn, nắm giữ khối tài sản khổng lồ 5 triệu tỷ VND, khoảng 230 tỷ USD, tức là bằng GDP hàng năm của Việt Nam. Trong khi đó, năng lực nhân sự, chuẩn mực quản trị hiện nay không đáp ứng yêu cầu, và đặc biệt không rõ cơ chế kiểm soát, giám sát cơ quan này như thế nào. Tất cả những điều này gây ra sự lo ngại về khả năng vận hành hiệu quả của Ủy ban trong thời gian tới. 

Hàng triệu tỷ đồng trong ‘hộp đen’: Bao giờ dân được biết?
 Những nhân vật quyền lực như giám đốc DNNN nắm nhiều quyền, nhiều thông tin. Ảnh minh họa

Nhà nước nên bỏ vốn vào đâu?

Nhìn vào khối DNNN, nhiều người không khỏi đặt câu hỏi: Nhà nước có cần đầu tư vào những lĩnh vực như bia rượu, thuốc lá, thủy sản, hay dành đất cho tư nhân? Trả lời câu hỏi này, có một nguyên lý kinh tế căn bản mà ngay cả nhiều người ngoại đạo đều biết. ‎Đó là: Nhà nước chỉ nên can thiệp để sửa chữa thất bại thị trường nhằm tăng cường hiệu quả hay phân phối lại để đảm bảo công bằng.

Thất bại thị trường xảy ra khi có độc quyền tự nhiên; ảnh hưởng ngoại lai; khi phải cung cấp dịch vụ và hàng hóa công cộng như an ninh, quốc phòng, bảo vệ môi trường; khi có rào cản thông tin, không có đủ thông tin cho các bên; khi có bất ổn định như suy thoái; khi cần lấp khoảng cách giàu nghèo. Điều đó có nghĩa là nếu không chỉ ra được bằng chứng là thị trường thất bại trong một lĩnh vực thì tốt nhất không nên để Nhà nước can thiệp vào lĩnh vực đó.

Khi đã thông về tư duy, đối chiếu với nguyên lý này, có thể loại ra nhiều lĩnh vực Nhà nước không nhất thiết phải bỏ vốn, tài sản đầu tư kinh doanh, cũng có nghĩa giảm gánh nặng chi phí, quản l‎ý, giảm rủi ro thất thoát, tham nhũng, lạm dụng quyền lực. Những DNNN không cần nhà nước tiếp tục nắm giữ 100% vốn phải được cổ phần hóa và chuyển sở hữu cho khu vực tư nhân, các nhà đầu tư chiến lược, nhà đầu tư nước ngoài có năng lực quản trị điều hành tốt hơn.

Mặt khác, nhiều chuyên gia, nhà đầu tư thắc mắc, CPH khác gì tư nhân hóa? Đằng sau từ ngữ này, ẩn giấu một rào cản về tư duy: có sự e ngại rằng, nếu dùng tư nhân hóa thì không thể hiện được vai trò nòng cốt của DNNN và chủ đạo của KTNN. Thế nhưng, vì chỉ nghĩ đến từ cổ phần hóa, cho nên dường như người ta chỉ lo làm sao bán được cổ phần, thu tiền về.

Trong khi đó, như đã nói, đây là quá trình chuyển giao hình thức sở hữu để đạt nhiều mục tiêu: vừa giảm gánh nặng của Nhà nước ở những nơi không cần can thiệp, đồng thời thu hút vốn, nhân lực, mô hình quản trị mới, công nghệ mới. Không những thế, nhiều DNNN bên cạnh việc kinh doanh còn phải gánh vai trò công cụ ổn định kinh tế vĩ mô. Đây là một vướng mắc khác về mặt tư duy trong ứng xử với DNNN, khiến cho bản thân DNNN lúng túng trong hoạt động, cái cớ để trốn tránh trách nhiệm, gây khó khăn trong việc giám sát từ bên ngoài.

Một khối tài sản hàng triệu tỷ đồng đang nằm trong những “hộp đen” cần phải được công khai, minh bạch, chịu sự soi rọi của xã hội, sự giám sát của thị trường, công chúng, báo chí.

Đặc biệt, tại kỳ họp này, Quốc hội sẽ xem xét, thảo luận báo cáo giám sát chuyên đề về quản lý, sử dụng vốn, tài sản Nhà nước tại doanh nghiệp và cổ phần hóa DNNN. Quốc hội, HĐND với vai trò giám sát, lập pháp có thể làm được nhiều việc để làm sao tài sản khổng lồ của quốc gia được dùng vào đúng việc, đúng cách. Trong đó, bên cạnh những giải pháp mang tính kỹ thuật, chuyên môn, trước hết cần thông suốt về tư duy, quan niệm.

Nguyễn Đức Lam

Khởi tố cựu lãnh đạo Đà Nẵng và chuyện ‘mồi ngon’ đất vàng

Khởi tố cựu lãnh đạo Đà Nẵng và chuyện ‘mồi ngon’ đất vàng

Nếu tình trạng tham nhũng đất đai không được kiểm soát, nhà nước không chỉ mất đi nguồn thu ngân sách, mà còn cả niềm tin của nhiều công dân.  

Dời ga Hà Nội: Băn khoăn chuyện quản lý “đất vàng”

Dời ga Hà Nội: Băn khoăn chuyện quản lý “đất vàng”

Vấn đề đáng quan tâm đằng sau câu chuyện di dời ga Hà Nội là cách chúng ta quản trị tài sản và đất công ra sao ở những chỗ “tranh tối tranh sáng”.

"Con voi trong phòng" và sự giàu có bất thường từ cổ phần hóa

"Con voi trong phòng" và sự giàu có bất thường từ cổ phần hóa

Không phải tự nhiên mà có những doanh nghiệp đã cố tình trì kéo không muốn bán cổ phần của doanh nghiệp Nhà nước bởi vì họ có thể kiếm lợi được từ những trì hoãn này.

Chuyên gia ‘mổ xẻ’ tài sản ‘khủng’ của bà Hồ Thị Kim Thoa

Chuyên gia ‘mổ xẻ’ tài sản ‘khủng’ của bà Hồ Thị Kim Thoa

“Nếu bà Thoa là đại diện cho vốn Nhà nước tại công ty thì câu chuyện ở đây rất đáng bàn cho ra nhẽ”.

Khi cổ phần hoá hãng phim lại không vì phát triển điện ảnh

Khi cổ phần hoá hãng phim lại không vì phát triển điện ảnh

Khi quá trình cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước (DNNN) được đẩy mạnh, một công ty “sản xuất nghệ thuật” như Hãng Phim truyện Việt Nam (VFS) cũng không nằm ngoài cuộc.

Khi đất đai bị quan tham nhũng hợp pháp

Khi đất đai bị quan tham nhũng hợp pháp

Đất đai, nhà công sản là sở hữu toàn dân đã bị những kẻ có quyền lực biến chất biến thành của tư qua những công văn đóng dấu "Mật", "Tuyệt Mật".

Không tự đứng trên đôi chân, ‘người hùng’ cũng bị gạt bỏ

Không tự đứng trên đôi chân, ‘người hùng’ cũng bị gạt bỏ

Bất kể kết quả thanh tra việc cổ phần hoá ra sao, để hồi sinh và phát triển, không có cách nào khác là VFS phải tự đứng trên đôi chân của mình.

 
 

Không thể bỏ lỡ

.
Khẩu chiến điện than và thị trường có định hướng
Khẩu chiến điện than và thị trường có định hướng
Tiêu điểmicon11/12/2018  
Cuộc khẩu chiến điện – than là một ví dụ nhỏ trong toàn bộ bức tranh ngành điện đang thiếu vắng một cơ chế cạnh tranh đầy đủ và lành mạnh.
Biểu tình bạo loạn ở Pháp: Báo động cả châu Âu
Biểu tình bạo loạn ở Pháp: Báo động cả châu Âu
Tiêu điểmicon11/12/2018  
Những gì diễn ra ở Pháp vài tuần qua cảnh báo một cuộc khủng hoảng rộng hơn của nền dân chủ phương Tây, và một giai đoạn nguy hiểm mà châu Âu sắp phải đối mặt.
Đã giải phóng sức dân, cần giải phóng sức Nhà nước
Đã giải phóng sức dân, cần giải phóng sức Nhà nước
Tiêu điểmicon10/12/2018  
Việc thực hiện mục tiêu Dân giầu, Nước mạnh, Dân chủ, Công bằng, Văn minh đã đặt ra yêu cầu phải giải phóng sức Nhà nước tương xứng với sức dân đã được giải phóng.
“Khát vọng Việt Nam” khi tụt hậu không còn là "nguy cơ”
“Khát vọng Việt Nam” khi tụt hậu không còn là "nguy cơ”
Tiêu điểmicon09/12/2018  
'Chúng tôi thừa nhận Việt Nam vẫn đang đứng trước nhiều nguy cơ, trong đó nguy cơ bị bỏ lại và rơi vào bẫy thu nhập trung bình của Việt Nam là rất lớn”.
Bắt bà Mạnh: Chiến thuật “bắt nạt” và “hạ nhục”?
Bắt bà Mạnh: Chiến thuật “bắt nạt” và “hạ nhục”?
Tiêu điểmicon09/12/2018  
Việc Washington yêu cầu dẫn độ bà Mạnh Vãn Châu cho thấy Mỹ đã “chơi bài ngửa” với Trung Quốc.
Bắt bà Mạnh- Tại sao lại là một giám đốc tài chính?
Bắt bà Mạnh- Tại sao lại là một giám đốc tài chính?
Tiêu điểmicon08/12/2018  
Giám đốc tài chính tập đoàn Hoa Vi (Huawei) của Trung Quốc, bà Mạnh Vãn Châu bị bắt tại Canada và sẽ được dẫn độ sang Mỹ. Chuyện gì đang xảy ra?
Nhà báo và Facebooker
Nhà báo và Facebooker
Tiêu điểmicon08/12/2018  
Do cách vận hành Facebook, hiện tại có quá nhiều tin giả, tin sai sự thật, cho nên, tất yếu đến một ngày không xa, Facebook với tư cách một kênh thông tin sẽ chết.
Những cái tát “sợ hãi và xấu hổ”
Những cái tát “sợ hãi và xấu hổ”
Tiêu điểmicon07/12/2018  
Tâm lý học đã chứng minh rằng, tổn thương là nguồn gốc sinh ra sự sợ hãi và xấu hổ.
Việt Nam đang ở đâu trên bản đồ kinh tế?
Việt Nam đang ở đâu trên bản đồ kinh tế?
Tiêu điểmicon06/12/2018  
Câu hỏi đặt ra là tại sao chúng ta không đẩy lùi được “nguy cơ tụt hậu” về kinh tế như đã chỉ ra 30 năm nay và “tụt hậu” cứ đeo đẵng chúng ta?
Đằng sau chiếc “phanh” hãm cuộc thương chiến Mỹ – Trung?
Đằng sau chiếc “phanh” hãm cuộc thương chiến Mỹ – Trung?
Tiêu điểmicon05/12/2018  
Cuộc gặp Trump – Tập được tuyên bố là đôi bên cùng thắng, tuy nhiên, đừng tin vào những gì quảng cáo.
Tâm thế “chưa hài lòng” và những nỗ lực cải cách
Tâm thế “chưa hài lòng” và những nỗ lực cải cách
Tiêu điểmicon05/12/2018  
Khi nỗ lực rất lớn nhưng cộng đồng vẫn loay hoay trì trệ thì rất có thể do chính là chính sách chưa được đặt trên định hướng giá trị đúng đắn.
Báo chí từ tuyên truyền đến khai phóng
Báo chí từ tuyên truyền đến khai phóng
TuanVietNamicon04/12/2018  
Báo chí còn có chức năng khác nữa như cung cấp thông tin, phân tích bình luận, trao đổi và phản biện, liên quan đến nhận thức của con người trong xã hội. Những vấn đề đó liên quan đến “khai phóng” khả năng của con người.
Khát vọng Việt Nam đang ở đâu?
Khát vọng Việt Nam đang ở đâu?
Tiêu điểmicon03/12/2018  
Để có thể đạt được điều mong ước, khát vọng và quyết tâm làm cho bằng được là điều tiên quyết Việt Nam cần phải có.
Muốn góp phần làm cho xã hội tốt lên, thì tự thân phải tốt đã
Muốn góp phần làm cho xã hội tốt lên, thì tự thân phải tốt đã
TuanVietNamicon02/12/2018  
Báo chí sẽ kiến tạo nền tảng dư luận xã hội tích cực để góp phần nhân lên sức mạnh tinh thần của quốc gia và thúc đẩy đất nước phát triển hùng cường.
Vấn đề nằm ở chính chúng ta, không hẳn tại ông láng giềng
Vấn đề nằm ở chính chúng ta, không hẳn tại ông láng giềng
Tiêu điểmicon02/12/2018  
“Nhà thầu Trung Quốc” có phải yếu huyệt trong các công trình hạ tầng ở nước ta?
Có khi chúng tôi mệt mỏi đầu hàng
Có khi chúng tôi mệt mỏi đầu hàng
Tiêu điểmicon30/11/2018  
Chuyện của tôi nhỏ như “hạt cát” so với rất nhiều những chuyện nghịch lý, khó khăn khác to như núi Thái Sơn mà các doanh nghiệp đang đối mặt, nhưng đôi khi làm chúng tôi mệt mỏi đầu hàng.  
Vượt trần thể chế
Vượt trần thể chế
Tiêu điểmicon29/11/2018  
Nếu không quyết tâm cải cách, chúng ta mãi chỉ là quốc gia có mức thu nhập trung bình thấp, không có gì đáng tự hào.
Cái tát và triết lý giáo dục
Cái tát và triết lý giáo dục
Tiêu điểmicon27/11/2018  
Tôi cho rằng, xứng đáng ban bố trình trạng khẩn cấp cho tình trạng giáo dục Việt Nam hiện nay.
Vì Việt Nam hùng cường, cần gỡ bỏ rào cản cho doanh nghiệp tư nhân
Vì Việt Nam hùng cường, cần gỡ bỏ rào cản cho doanh nghiệp tư nhân
Tiêu điểmicon26/11/2018  
Nhìn lại suốt quá trình lịch sử, kinh tế đất nước cứ khi nào phát triển là luôn gắn liền với sự phát triển của doanh nghiệp tư nhân, hoặc ngược lại.
“Nã pháo” vào sự trì trệ
“Nã pháo” vào sự trì trệ
Tiêu điểmicon22/11/2018  
Chủ tịch VCCI Vũ Tiến Lộc nhận xét, cứ khi nào khu vực kinh tế tư nhân được cởi trói thì nền kinh tế lại trở nên sinh động, phát triển nở rộ.
 
 
 
Hoàn thiện thông tin gửi bình luận

HOẶC ĐĂNG NHẬP NHANH BẰNG TÀI KHOẢN