- Làm việc với lãnh đạo tỉnh Phú Yên, một đại diện trong đoàn giám sát thuộc Bộ Công an nêu câu hỏi: "Các tỉnh đang trải thảm đỏ mời gọi nhà đầu tư để phát triển kinh tế, liệu việc này có mâu thuẫn với yêu cầu bảo vệ môi trường các khu kinh tế ven biển?".

Khổ và phức tạp lắm

Hầu hết lãnh đạo các tỉnh đều khẳng định tầm quan trọng của bảo vệ môi trường, không đánh đổi môi trường với lợi ích kinh tế bằng mọi giá. Thậm chí, kinh phí đầu tư xây dựng trung tâm quan trắc có nơi chỉ vỏn vẹn vài trăm triệu (Bình Định chi 400 triệu đồng, Phú Yên 320 triệu) nhưng có nơi lên đến 2 tỷ đồng như Khánh Hòa.

Khảo sát tại kho xăng dầu ngoại quan, khu kinh tế Vân Phong
Nhưng, nói như ông Lê Kế Sơn - Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường (Bộ TN&MT), sẽ rất khó khi giải quyết mâu thuẫn giữa chủ trương trải thảm đỏ cho các nhà đầu tư và yêu cầu  về dự án công nghệ cao, công nghệ sạch để hạn chế gây ô nhiễm môi trường. Hầu hết các khu kinh tế đều nằm ven biển nhưng chưa có đánh giá chính xác môi trường chiến lược cũng như tính tới các đặc điểm biến đổi khí hậu như nước biển dâng, động đất, sóng thần... ngay cả với khu kinh tế lớn như Vân Phong.

Nhu cầu thu hút và cạnh tranh càng khó khăn khi hầu hết các khu kinh tế đã đầu tư 5, 6 năm nay nhưng chưa mấy doanh nghiệp mặn mà tìm đến, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế khó khăn. Tỷ lệ lấp đầy trong KCN Hòa Hiệp (Phú Yên) mới đạt 35%. Khu kinh tế Nhơn Hội mới có 33 dự án được cấp giấy chứng nhận đầu tư và 3 nhà máy đã xây dựng, đi vào hoạt động.

Chỉ thu hút dự án công nghệ cao mới mong hạn chế ô nhiễm môi trường, nhưng thực tế các DN đang hoạt động chủ yếu là ngành công nghiệp nặng như lọc hóa dầu, hoặc chế biến gỗ, bia, sản xuất bê tông tươi, chế biến thức ăn chăn nuôi và chế tạo cơ khí... Khu kinh tế Vân Phong sắp tới còn có nhà máy lọc hóa dầu và nhiệt điện.

Lãnh đạo Sở TN&MT Phú Yên giải thích, các khu kinh tế đều trong giai đoạn quy hoạch và kêu gọi đầu tư nên vấn đề bảo vệ môi trường chưa vào nếp.

"Các khu kinh tế cần xem xét, điều chỉnh lại quy hoạch và chấp nhận tốc độ tăng trưởng không cao để bảo vệ môi trường lâu dài. Nếu không, tăng trưởng cũng không bù lại được cho cái giá phải trả cho môi trường. Chúng tôi đã lưu ý các tỉnh về điều này, đặc biệt là vịnh Vân Phong", ông Lê Kế Sơn khuyến nghị.

Cam kết bảo vệ môi trường phải được minh chứng từ việc kiên quyết xử lý các vi phạm.

Ông Lê Kế Sơn cho rằng Khánh Hòa phải xử lý kiên quyết, dứt điểm sai phạm ở công ty Hyundai - Vinashin. Trên 900.000 tấn hạt nix đã được Chính phủ chỉ đạo giải quyết từ 2010, nhưng đến nay công ty Luyện kim và Khoáng sản Hà Nội - chủ đầu tư trong việc xử lý vẫn chưa thể triển khai. Tỉnh cần xem xét, nếu nhà đầu tư không có đủ năng lực thì sớm loại bỏ để có phương án khả thi hơn.

Thi công trạm xử lý nước thải tại Khu kinh tế Nhơn Hội
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Đức Kiên lưu ý, Khánh Hòa cần ưu tiên những dự án áp dụng công nghệ sạch, không chấp nhận phát triển công nghiệp bằng bất cứ giá nào.

Thực tế, dù khẳng định Ban quản lý khu kinh tế vẫn hợp tác nhịp nhàng với chính quyền trong vấn đề bảo vệ môi trường, xử lý ô nhiễm nhưng một lãnh đạo Ban quản lý khu kinh tế Nam Phú Yên vẫn thốt lên: "Làm công tác môi trường khổ và phức tạp lắm".

Báo cáo của Cục kiểm soát ô nhiễm (Bộ TN&MT) cho thấy, phần lớn các nhà đầu tư cơ sở hạ tầng khu công nghiệp thường không đủ vốn để đầu tư đường sá, sân bãi, hạ tầng môi trường vì như vậy là gánh thêm chi phí.

Thậm chí, để thu hút đầu tư, có đơn vị xây dựng và doanh nghiệp thỏa thuận "ngầm" để dễ bề kinh doanh vì nếu theo đúng tiêu chuẩn, DN muốn vào khu công nghiệp phải xây dựng trạm xử lý nước thải cục bộ đạt chuẩn thì chẳng mấy DN đáp ứng đủ, nhất là với các khu công nghiệp có nhiều cơ sở vừa và nhỏ.

Ủy quyền không phải xong trách nhiệm

Liên quan đến tình trạng chồng chéo, khó phân trách nhiệm trong quản lý, đoàn giám sát đã ghi nhận nhiều đề xuất đổi mới của địa phương và ban quản lý.

Ban quản lý các khu kinh tế do Thủ tướng thành lập, thực hiện quản lý tập trung trong đầu tư, xây dựng và phát triển. Tuy nhiên, việc phân công trách nhiệm quản lý môi trường đang phân tán, "năm cha, ba mẹ", nên hầu hết các tỉnh đều kiến nghị sớm giao một cơ quan làm đầu mối quán xuyến toàn bộ.

Đoàn khảo sát lưu ý tỉnh Khánh Hòa cần chú ý bảo vệ môi trường khu kinh tế Vân Phong
Và theo "tư vấn" của ông Lê Kế Sơn, các ban quản lý cần quy chế phối hợp song phương, không tiến hành đa phương, khó đưa ra điều kiện cụ thể để cam kết. Đồng thời, để đảm bảo tính pháp lý cho khu kinh tế, hiện Chính phủ đang sửa đổi văn bản, có thể nghiên cứu lập báo cáo đánh giá môi trường chiến lược với các khu có quy mô lớn.

Ông Sơn đề xuất các tỉnh lập Quỹ bảo vệ môi trường. DN cũng phải chia sẻ trách nhiệm vì thuế môi trường sau này sẽ là nguồn thu chủ yếu. Tất cả các doanh nghiệp có nước thải vượt ngưỡng phải lắp quan trắc môi trường nước và truyền thẳng số liệu về đơn vị chức năng của tỉnh.

Ông Nghiêm Vũ Khải, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, công nghệ và môi trường QH cho rằng, Ban quản lý khu kinh tế có trách nhiệm thẩm định, phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường các dự án thuộc thẩm quyền tỉnh phê duyệt, song việc giám sát vẫn phải giao cho chính quyền, sở TN&MT phải là cơ quan tham mưu chính. Ủy quyền cho Ban quản lý không có nghĩa là xong trách nhiệm.

Sở dĩ, Ban quản lý khu kinh tế được Thủ tướng giao thẩm quyền quản lý đầu tư để "rộng cửa" thu hút dự án, tập trung về một mối. Song, chính quyền địa phương không nên lơ là giao phó toàn bộ vấn đề môi trường bởi hậu quả ô nhiễm do người dân gánh chịu.

"Hoạt động trong khu kinh tế không phải là 'núi sông bờ cõi đã chia' mà đất đai tại đây vẫn nằm đan xen giữa các huyện, thị. Không ai khác ngoài chính quyền phải chịu trách nhiệm chung về quản lý nhà nước", ông Khải phân tích, trong buổi làm việc với UBND thị xã Ninh Hòa (Khánh Hòa).

Trước đó, Chủ tịch UBND thị xã Trần Công Hoán phân bua "đang đi học kinh nghiệm ở các khu kinh tế khác". Ninh Hòa cũng đang tìm cơ chế phối hợp, phân chia công việc để tránh chồng chéo với Ban quản lý khu kinh tế Vân Phong. "Chứ nếu vẫn để dẫm chồng lên nhau thì lĩnh vực nào cũng đòi quản nhưng quản không hết", ông Hoán nói.

  • Bài và ảnh: Lê Nhung