Giữa đại ngàn Trường Sơn, nơi những cánh rừng nguyên sinh còn giữ được vẻ đẹp gần như nguyên vẹn, Vườn quốc gia Kon Ka Kinh hiện lên như một “kho báu xanh” của Gia Lai. 

Không chỉ có những đỉnh núi cao phủ mây, những dòng suối trong veo, những thác nước giữa rừng già hay những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi, Kon Ka Kinh còn là nơi lưu giữ một hệ sinh thái đặc biệt quý giá với hàng nghìn loài động, thực vật, nhiều loài đặc hữu, quý hiếm.

Đặc biệt, Kon Ka Kinh hôm nay đang đứng trước một cơ hội mới: biến những giá trị vô giá của rừng thành động lực phát triển kinh tế xanh, phát triển du lịch chất lượng cao, tạo sinh kế cho cộng đồng, đồng thời tạo thêm nguồn lực để bảo vệ chính khu rừng đã làm nên sức hấp dẫn của điểm đến.

Đó cũng là tư duy xuyên suốt trong định hướng mới của tỉnh Gia Lai: không đánh đổi rừng lấy du lịch, mà phát triển du lịch để bảo vệ rừng tốt hơn.

Từ độ cao khoảng 570m ở thung lũng sông Ba đến 1.748 m tại đỉnh Kon Ka Kinh, Vườn quốc gia trải dài trên diện tích gần 42.000 ha. Theo số liệu được Báo Gia Lai dẫn lại, rừng tự nhiên chiếm tới 93,82% diện tích. Đáng chú ý, Kon Ka Kinh sở hữu khoảng 2.000 ha rừng hỗn giao lá rộng - lá kim, được đánh giá là kiểu rừng đặc biệt trong hệ thống rừng đặc dụng của Việt Nam. 

Sự đa dạng của Kon Ka Kinh không chỉ nằm ở diện tích rừng mà còn ở cấu trúc hệ sinh thái và sự phong phú của các loài. Vườn ghi nhận 876 loài động vật, trong đó có 16 loài đặc hữu và 93 loài quý hiếm nằm trong Sách đỏ Việt Nam và thế giới; hệ thực vật có 1.754 loài với nhiều loài cây quý như pơ mu, đinh hương, chò đãi, gõ đỏ, trầm hương, kim giao, đinh tùng. 

Đó là những con số có sức nặng về khoa học. Với du khách, giá trị của Kon Ka Kinh còn được cảm nhận bằng những trải nghiệm khác biệt: một buổi sáng bước ra giữa rừng khi sương còn phủ trên tán cây; tiếng chim vọng từ những tầng rừng; những thân cây cổ thụ phủ rêu; dòng nước len qua đá; những cung đường trekking xuyên rừng; khoảnh khắc đứng trên đỉnh cao nhìn xuống biển mây của đại ngàn.

Khi nói đến Kon Ka Kinh, có thể nói đến một “di sản kép”: di sản của hệ thống Vườn Di sản ASEAN và một vùng lõi quan trọng trong khu dự trữ sinh quyển thế giới.

Vườn được công nhận là Vườn Di sản ASEAN từ năm 2003. Đồng thời, Kon Ka Kinh là vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cao nguyên Kon Hà Nừng - một không gian sinh thái có giá trị đặc biệt về đa dạng sinh học. 

Giá trị ấy tạo cho Gia Lai một lợi thế mà không phải địa phương nào cũng có: có thể xây dựng những sản phẩm du lịch không chỉ dựa trên cảnh quan, mà còn dựa trên giá trị khoa học, bảo tồn và giáo dục.

Một chuyến đi Kon Ka Kinh có thể trở thành một “lớp học ngoài trời” về rừng nhiệt đới, về đa dạng sinh học, về biến đổi khí hậu, về nguồn nước và về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên.

Trong những năm qua, Vườn quốc gia đã phối hợp với chính quyền địa phương tuyên truyền, phổ biến pháp luật về bảo vệ rừng, nâng cao nhận thức của cộng đồng; tổ chức tập huấn cho người dân nhận khoán bảo vệ rừng; giáo dục về bảo vệ động vật hoang dã và giá trị của Khu dự trữ sinh quyển Cao nguyên Kon Hà Nừng. Riêng năm 2023, Vườn phối hợp với địa phương tổ chức 107 đợt tuyên truyền với hơn 4.280 lượt người tham gia và 10 đợt tập huấn cho 200 người dân nhận khoán bảo vệ rừng. 

Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng đối với vùng đệm, nơi có các cộng đồng Bahnar lưu giữ nhiều tri thức bản địa, tập quán sản xuất và những giá trị văn hóa đặc sắc. Cùng với đó, vùng đệm Kon Ka Kinh có 18 làng Bahnar sở hữu nhiều tài nguyên văn hóa, có thể trở thành một phần của chuỗi sản phẩm du lịch. 

Nếu được tổ chức tốt, du lịch có thể mở ra thêm những sinh kế mới: người dân trở thành hướng dẫn viên bản địa, cung cấp dịch vụ ăn uống, lưu trú cộng đồng, vận chuyển, sản phẩm thủ công, sản phẩm OCOP, biểu diễn văn hóa truyền thống hoặc tham gia các hoạt động trải nghiệm nông nghiệp.

Mỗi du khách đến Kon Ka Kinh không chỉ chi trả cho một chuyến đi. Một phần giá trị của chuyến đi sẽ được lan tỏa đến cộng đồng và quay trở lại phục vụ công tác bảo tồn. Đó chính là vòng tròn phát triển bền vững mà Gia Lai đang hướng tới.

Một trong những thay đổi quan trọng nhất hiện nay là Kon Ka Kinh đã bước sang giai đoạn có một chiến lược cụ thể để phát triển du lịch.

Ngày 8/7/2026, Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai ban hành Quyết định số 2919/QĐ-UBND phê duyệt Đề án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí trong Vườn quốc gia Kon Ka Kinh đến năm 2030, định hướng đến năm 2045. 

Đây không phải là chủ trương mở cửa rừng để phát triển du lịch đại trà. Ngược lại, nguyên tắc quan trọng được xác lập là hoạt động du lịch phải gắn với bảo vệ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học, không làm ảnh hưởng đến hệ sinh thái tự nhiên và phải phù hợp với sức chịu tải của môi trường.

Các khu vực bảo vệ nghiêm ngặt không phải là nơi để phát triển nghỉ dưỡng, giải trí. Các công trình phục vụ du lịch phải hài hòa với thiên nhiên, ưu tiên vật liệu thân thiện môi trường, hạn chế tác động đến cảnh quan. 

Tư duy ấy rất quan trọng: không phải cứ có tài nguyên là khai thác tối đa; với tài nguyên đặc biệt như Kon Ka Kinh, giá trị lớn nhất đôi khi nằm ở việc giữ được sự nguyên sơ.

Đến năm 2030, tỉnh đặt mục tiêu thu hút ít nhất 3 nhà đầu tư tham gia liên doanh, liên kết phát triển du lịch sinh thái tại Kon Ka Kinh; từng bước hoàn thiện hệ thống hạ tầng phục vụ đồng thời cho bảo tồn và du lịch, trong đó có đường tuần tra kết hợp du lịch, bãi đỗ xe, trung tâm cứu hộ động vật, vườn thực vật, khu lưu trú và các công trình phụ trợ. Đề án hướng tới tạo việc làm cho khoảng 400 lao động và giúp Vườn từng bước tự chủ khoảng 20% kinh phí bảo vệ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học. 

Đến năm 2045, Kon Ka Kinh được định hướng đạt doanh thu khoảng 78 tỷ đồng/năm; nguồn thu từ cho thuê môi trường rừng tối thiểu 2 tỷ đồng/năm; thu hút ít nhất 4 nhà đầu tư và hướng tới tự chủ 80% kinh phí bảo vệ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học. Đây là một mục tiêu có ý nghĩa chiến lược.

Bởi nếu du lịch tạo ra nguồn thu và nguồn thu ấy được tái đầu tư cho bảo tồn, thì rừng trở thành một loại “vốn tự nhiên” có khả năng sinh ra giá trị lâu dài mà không cần khai thác cạn kiệt.

Trong chuyến khảo sát tại Kon Ka Kinh tháng 8/2025, lãnh đạo tỉnh đã yêu cầu nghiên cứu nâng cấp tuyến đường khoảng 16 km từ quốc lộ 19 vào Vườn; đồng thời nhấn mạnh việc ứng dụng công nghệ trong giám sát, quản lý, bảo vệ rừng. Tỉnh cũng định hướng kết nối các nhà khoa học, doanh nghiệp lữ hành và truyền thông trong nước, quốc tế để quảng bá Kon Ka Kinh. Đây là những điều kiện quan trọng để một điểm đến từ “có tiềm năng” chuyển thành “có sản phẩm”.

Gia Lai đang bước vào một giai đoạn mới với không gian phát triển rộng lớn, kết nối Tây Nguyên với biển. Trong chiến lược phát triển du lịch, tỉnh xác định du lịch là một trong những trụ cột kinh tế và chủ trương phát triển các sản phẩm dựa trên lợi thế khác biệt, gắn du lịch với bảo tồn di sản và bảo vệ môi trường sinh thái. Một tín hiệu đáng chú ý là Kon Ka Kinh đang bắt đầu được đưa vào những chương trình truyền thông có sức lan tỏa lớn. Chương trình truyền hình thực tế “Say Hi Rực Rỡ” đã lựa chọn Vườn quốc gia Kon Ka Kinh làm địa điểm trải nghiệm, góp phần đưa hình ảnh đại ngàn, văn hóa và con người Gia Lai đến gần hơn với công chúng. Nhưng quảng bá chỉ là bước đầu.

Năm Du lịch quốc gia - Gia Lai 2026 với chủ đề “Gia Lai - Đại ngàn chạm biển xanh” cũng mở ra cơ hội đặc biệt để quảng bá những giá trị này đến thị trường trong nước và quốc tế. 

Trong bức tranh ấy, Kon Ka Kinh có thể trở thành một mắt xích quan trọng của “trục di sản thiên nhiên”, kết nối với Biển Hồ, núi lửa Chư Đăng Ya, Cao nguyên Kon Hà Nừng và tiếp tục mở ra hành trình về phía biển. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam cũng đánh giá vị trí của Kon Ka Kinh, cách Pleiku khoảng 50 km, có lợi thế kết nối với các điểm du lịch nổi bật của Gia Lai và các làng văn hóa truyền thống. 

Điều quan trọng là giá trị của Kon Ka Kinh nằm ở chất lượng trải nghiệm, không phải số lượng khách.

Một nhóm nhỏ du khách quốc tế khám phá đa dạng sinh học với nhà nghiên cứu; một đoàn học sinh trải nghiệm “Một ngày khám phá rừng”; một nhóm trekking chinh phục đỉnh Đá Trắng; một gia đình nghỉ giữa rừng; một nhiếp ảnh gia săn khoảnh khắc mùa lúa chín; hay một du khách tham gia chương trình “Mỗi du khách một hành động xanh” - tất cả đều có thể tạo ra giá trị cao hơn nhiều so với mô hình du lịch đại trà.

Đó cũng là lý do tỉnh định hướng các sản phẩm như giáo dục môi trường, trekking, nghiên cứu thiên nhiên, quan sát chim, quan sát động vật hoang dã, trải nghiệm văn hóa Bahnar và các hoạt động gắn với dược liệu, tri thức bản địa. 

Một tín hiệu đáng chú ý là Kon Ka Kinh đang bắt đầu được đưa vào những chương trình truyền thông có sức lan tỏa lớn. Chương trình truyền hình thực tế “Say Hi Rực Rỡ” đã lựa chọn Vườn quốc gia Kon Ka Kinh làm địa điểm trải nghiệm, góp phần đưa hình ảnh đại ngàn, văn hóa và con người Gia Lai đến gần hơn với công chúng. Nhưng quảng bá chỉ là bước đầu.

Mỗi tuyến trekking cần có quy tắc bảo vệ rừng. Mỗi điểm tham quan cần có sức chứa phù hợp. Mỗi cơ sở lưu trú phải giảm rác thải, tiết kiệm năng lượng, sử dụng vật liệu thân thiện môi trường. Mỗi hướng dẫn viên phải đồng thời là một “người kể chuyện về rừng”. Và mỗi du khách cần hiểu rằng khoản chi trả của mình đang góp phần duy trì một hệ sinh thái quý giá.

Khi đó, du lịch không còn đứng bên ngoài công tác bảo tồn mà trở thành một thành tố của bảo tồn.

Phát triển Kon Ka Kinh không đơn giản là xây dựng một điểm du lịch mới. Đó là quá trình xây dựng một mô hình kinh tế xanh dựa trên vốn tự nhiên.

Gia Lai đang có những bước đi quan trọng để hiện thực hóa mô hình ấy: từ bảo vệ rừng, phục hồi đa dạng sinh học, cứu hộ động vật hoang dã, ứng dụng công nghệ giám sát, nâng cao nhận thức cộng đồng, đến xây dựng sản phẩm du lịch, hoàn thiện hạ tầng, thu hút doanh nghiệp và mở rộng truyền thông quốc tế. Những định hướng mới nhất của tỉnh đều nhấn mạnh yêu cầu phát triển có trọng tâm, có kiểm soát, gắn chặt với bảo tồn tự nhiên, văn hóa và sinh kế người dân. 

Và Kon Ka Kinh có đầy đủ những điều kiện để trở thành một biểu tượng của hành trình ấy. Và quan trọng hơn, một minh chứng rằng bảo tồn thiên nhiên và phát triển kinh tế không phải hai mục tiêu đối lập.

Nếu được quản trị bằng khoa học, được đầu tư có trách nhiệm, được khai thác trong giới hạn sức chịu tải của thiên nhiên và có sự tham gia thực chất của cộng đồng, Kon Ka Kinh có thể tiềm năng trở thành một trong những điểm sáng của du lịch sinh thái Việt Nam.

Gia Bình