Có những di sản được lưu giữ trong bảo tàng. Có những di sản sống trong những lễ hội. Nhưng cũng có những di sản tồn tại trong chính cơ thể con người, trong từng động tác, hơi thở, ánh mắt và cách ứng xử với cuộc đời.

Võ cổ truyền Bình Định là một di sản như thế.

Võ Bình Định tồn tại, phát triển cùng phong trào Tây Sơn với các tướng lĩnh nổi tiếng như Trần Quang Diệu, Bùi Thị Xuân, Võ Văn Dũng... Võ Bình Định mang khí phách kiên cường, mưu trí và bền bỉ, mềm mại mà mạnh mẽ, quyết liệt chống giặc ngoại xâm, bảo vệ đất nước, đã được các thế hệ người dân miền đất lịch sử này liên tục duy trì, tiếp nối.

Võ cổ truyền, với những sắc thái đặc trưng, đã xác định “chỉ dẫn địa lý” cho Bình Định để vùng đất “trời văn - đất võ” đi vào lịch sử và văn chương, nghệ thuật.

Không chỉ là những đường quyền, thế võ được trao truyền qua nhiều thế hệ, Võ cổ truyền Bình Định là một “mã văn hóa” chứa đựng lịch sử, khí chất, triết lý sống và tinh thần thượng võ của vùng đất. 

Mỗi bài quyền không đơn thuần là một chuỗi động tác. Sau những thế “Hùng kê quyền”, “Ngọc trản quyền”, “Lão mai độc thọ” hay những bài binh khí là ký ức của một vùng đất, là kinh nghiệm ứng xử với thiên nhiên, xã hội và lịch sử được kết tinh, rồi truyền từ võ sư sang võ sinh, từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Hồ sơ UNESCO là cơ hội để Việt Nam nhìn lại một phần di sản của mình, nhận diện những giá trị cần được bảo vệ và tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục thực hành di sản, như Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hoàng Đạo Cương từng nhấn mạnh: “Việc xây dựng hồ sơ Võ cổ truyền Bình Định là nhiệm vụ quốc gia, vừa nhằm bảo vệ di sản cho hiện tại và tương lai, vừa là cơ hội giới thiệu tinh hoa văn hóa Việt Nam với thế giới”. 

Và trong năm 2026, khi Gia Lai quyết tâm kết nối những giá trị văn hóa của vùng cao nguyên với không gian biển, võ cổ truyền Bình Định càng có cơ hội bước ra khỏi vai trò của một bộ môn thể thao để trở thành một sứ giả văn hóa.

Võ cổ truyền Bình Định có một lợi thế đặc biệt: di sản này không đứng riêng lẻ mà nằm trong một hệ sinh thái văn hóa giàu bản sắc của vùng đất.

Đó là Tây Sơn - nơi lịch sử và huyền thoại về phong trào khởi nghĩa Tây Sơn tạo nên một tầng ký ức đặc biệt. Đó là những võ đường, lò võ đã trở thành không gian trao truyền. Đó là các bài quyền, bài roi, binh khí, võ y, võ đạo và những câu chuyện về các võ sư, võ phái. Đó còn là tinh thần thượng võ được cộng đồng thực hành và tiếp nối trong đời sống đương đại.

Theo các nhà nghiên cứu, giá trị của Võ cổ truyền Bình Định không nằm riêng ở kỹ thuật chiến đấu. Tại Hội thảo quốc gia về bảo vệ, phát huy di sản văn hóa phi vật thể và Võ cổ truyền Bình Định, các chuyên gia xác định di sản này còn là sự kết tinh của tinh thần thượng võ, ý chí tự cường và văn hóa ứng xử của người Việt; những bài quyền, thế võ, võ y, võ đạo được truyền qua các thế hệ và mang đậm dấu ấn vùng đất, con người Gia Lai - Bình Định. Đó chính là “phần hồn” tạo nên giá trị thương hiệu.

Với Võ cổ truyền Bình Định, câu chuyện ấy có thể bắt đầu từ một vùng đất mà lịch sử đã hun đúc tinh thần thượng võ; đi qua những võ đường bình dị; đến những người thầy kiên nhẫn truyền từng thế quyền cho học trò; rồi mở ra thế giới thông qua những cuộc giao lưu, biểu diễn, thi đấu và các hoạt động văn hóa.

Những năm qua, hệ thống võ đường và các hoạt động quảng bá đã tạo cho võ cổ truyền một sức sống đáng kể. Các kỳ Liên hoan Quốc tế Võ cổ truyền Việt Nam, chương trình “Đêm Võ đài Bình Định”, các giải đấu của các võ đường và những hoạt động giao lưu quốc tế đã góp phần đưa hình ảnh võ cổ truyền đến gần hơn với công chúng. 

Đến năm 2026, Liên hoan Quốc tế Võ cổ truyền Việt Nam lần thứ IX - Gia Lai tiếp tục trở thành một dấu mốc quan trọng. Sự kiện diễn ra từ ngày 2 đến 5/8/2026, quy tụ các đoàn võ thuật trong nước và quốc tế, với chủ đề “Võ cổ truyền Việt Nam - Tinh hoa ngời sáng”. 

Nhìn từ góc độ văn hóa, điều đáng giá nhất của một liên hoan quốc tế không nằm ở số lượng đoàn tham dự hay số tiết mục biểu diễn. Giá trị lớn hơn là biến võ thuật thành một cuộc đối thoại văn hóa.

Khi một võ sư Việt Nam đứng trên sân khấu cùng một võ sinh đến từ một quốc gia khác, họ không chỉ trao đổi kỹ thuật. Họ đang trao đổi những câu chuyện về con người, về kỷ luật, về lòng tự trọng, về cách một cộng đồng gìn giữ ký ức của mình.

Đó chính là lúc một bài quyền trở thành một thông điệp.

Từ bảo tồn di sản đến kiến tạo “sứ giả văn hóa”

Năm 2026, Gia Lai đã bắt đầu đặt vấn đề ấy ở một tầm nhìn rộng hơn. Tỉnh ban hành Kế hoạch bảo tồn và phát huy Võ cổ truyền Bình Định giai đoạn 2026-2030; đồng thời xác định việc duy trì Liên hoan Quốc tế Võ cổ truyền Việt Nam hai năm một lần và từng bước phát triển thành Festival Võ cổ truyền có tầm quốc tế. Đây là một bước chuyển quan trọng: từ tổ chức sự kiện về võ sang xây dựng thương hiệu văn hóa từ võ.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Nguyễn Thị Thanh Lịch cho rằng, Võ cổ truyền Bình Định là niềm tự hào của vùng đất và việc bảo tồn, phát huy di sản phải gắn với cộng đồng thực hành. Trong định hướng của tỉnh, các võ sư, võ sinh và các võ đường chính là chủ thể của di sản; cùng với đó là chính sách hỗ trợ để người làm nghề có thể sống được bằng nghề, đưa giá trị võ cổ truyền vào trường học, phát triển các chương trình quảng diễn, không gian giới thiệu và truyền thông về võ. 

Đáng chú ý, tỉnh đang nghiên cứu xây dựng bộ nhận diện thương hiệu Võ cổ truyền Bình Định, bao gồm logo và trang phục đặc trưng; đồng thời định hướng phát triển Liên hoan Quốc tế Võ cổ truyền Việt Nam thành sự kiện văn hóa, thể thao tiêu biểu của Gia Lai. 

Có lẽ thách thức lớn nhất đối với Võ cổ truyền Bình Định sau câu chuyện UNESCO không phải là chứng minh di sản có giá trị. 

Giá trị ấy đã được chứng minh qua hàng trăm năm trao truyền.

Thách thức là làm sao để người trẻ hôm nay còn muốn học võ, người dân còn muốn gìn giữ võ đường, du khách còn muốn tìm đến và thế giới còn muốn nghe câu chuyện ấy.

Đó là lý do UNESCO không chỉ nhìn vào một di sản đã tồn tại bao lâu, mà đặc biệt quan tâm đến sức sống của di sản trong cộng đồng, khả năng trao truyền và những nỗ lực bảo vệ, phát huy di sản. Đây cũng là tinh thần được các chuyên gia đặt ra trong quá trình xây dựng hồ sơ Võ cổ truyền Bình Định. 

Nhìn từ góc độ đó, mục tiêu “đưa võ cổ truyền Bình Định trở thành sứ giả văn hóa” có ý nghĩa rộng hơn nhiều so với việc đưa hình ảnh một môn võ ra nước ngoài. Sứ giả văn hóa trước hết phải mang theo một câu chuyện về con người. Võ cổ truyền có thể kể với bạn bè quốc tế rằng Việt Nam không chỉ có những di sản kiến trúc, những lễ hội hay nghệ thuật biểu diễn, mà còn có một truyền thống rèn luyện thân thể gắn với đạo lý, kỷ luật, lòng nhân nghĩa và tinh thần bảo vệ cộng đồng.

Một thế võ có thể kể về lịch sử.

Một bài quyền có thể kể về tư duy.

Một võ đường có thể kể về cộng đồng.

Một người thầy có thể kể về sự trao truyền.

Và một võ sinh nhỏ tuổi có thể kể về tương lai của di sản.

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Văn Ngọc từng nhấn mạnh, với các di sản truyền thống, việc bảo tồn phải đi cùng việc tạo ra không gian sử dụng và trải nghiệm để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống, đồng thời đáp ứng nhu cầu tìm hiểu của du khách. Quan điểm ấy đặc biệt phù hợp với võ cổ truyền: bảo tồn không phải đóng khung di sản, mà phải tạo thêm những không gian để di sản được sống. 

Từ đó, Gia Lai có thể nghĩ xa hơn về một “hệ sinh thái thương hiệu võ”.

Đó là hệ thống võ đường được chuẩn hóa nhưng vẫn tôn trọng đặc trưng từng võ phái; là chương trình giáo dục võ trong trường học; là bảo tàng và không gian trải nghiệm; là lễ hội, liên hoan quốc tế; là phim ảnh, sách, sản phẩm số; là các sản phẩm lưu niệm; là những tour du lịch chuyên đề; là những chương trình biểu diễn định kỳ dành cho du khách.

Và trên hết, đó là một mạng lưới những người mang võ đi xa: võ sư, võ sinh, nghệ nhân, nhà nghiên cứu, giáo viên, hướng dẫn viên du lịch, nghệ sĩ, doanh nghiệp và những người trẻ.

Khi ấy, mỗi người có thể trở thành một “đại sứ” nhỏ của di sản. Còn Võ cổ truyền Bình Định trở thành sứ giả lớn của văn hóa Việt Nam.

Vừa mới đây, khi Liên hoan Quốc tế Võ cổ truyền Việt Nam lần thứ IX diễn ra tại Gia Lai, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Thị Thanh Lịch nhấn mạnh trách nhiệm của địa phương trong việc bảo tồn, phát huy di sản và hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO; tỉnh cũng xác định tiếp tục duy trì Liên hoan định kỳ hai năm một lần, hướng tới Festival Võ cổ truyền mang tầm quốc tế. 

Đó không chỉ là kế hoạch cho một sự kiện. Đó là một lời hứa với quá khứ và một cam kết với tương lai.

Bởi nếu UNESCO ghi danh, niềm vui sẽ chỉ là điểm khởi đầu. Danh hiệu không thể thay thế một võ đường đang đỏ lửa luyện tập, không thể thay thế bàn tay của người thầy truyền bài quyền cho học trò, không thể thay thế một thế hệ trẻ tự hào khi nói mình là người học Võ cổ truyền Bình Định.

Di sản chỉ thực sự sống khi nó bước ra khỏi hồ sơ. Và thương hiệu chỉ thực sự mạnh khi phía sau thương hiệu là những con người tin vào giá trị mình đang mang theo.

Nếu được trao cho một sứ mệnh, đó không chỉ là sứ mệnh bảo vệ một di sản. Đó là sứ mệnh kể cho thế giới nghe câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ của sức mạnh, kỷ luật, lòng nhân nghĩa và tinh thần thượng võ.

Để rồi, mỗi khi một đường quyền Bình Định được tung lên giữa một sân khấu quốc tế, điều vang lên phía sau tiếng vỗ tay không chỉ là âm thanh của võ thuật.

Đó là tiếng vọng của một vùng đất, là minh chứng cho khí chất “đất võ, trời văn”.