Gần 8 năm lần theo ảnh tư liệu, bản đồ cũ và lời kể của nhân chứng, lực lượng chức năng từng bước xác định vị trí các rãnh chôn cất tập thể tại công viên Lê Thị Riêng (TPHCM).

Sau nhiều tháng khai quật, 731 bộ hài cốt được tìm thấy, mở ra hy vọng xác định danh tính các liệt sĩ đã hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968.

Từ những bức ảnh cũ đến các rãnh mộ giữa công viên

Công viên Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng, TPHCM, từng là khu vực nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán. Nhiều tư liệu lịch sử cho thấy, sau những trận giao tranh ác liệt trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968, nhiều cán bộ, chiến sĩ cách mạng hy sinh đã được chôn cất tập thể tại đây.

Thông tin về các rãnh mộ được TPHCM tiếp nhận từ năm 1995. Tuy nhiên, việc xác định vị trí cụ thể gặp nhiều khó khăn. Qua nhiều thập kỷ, cây xanh, lối đi và các công trình trong công viên đã che khuất những dấu tích cũ. Lời kể của nhân chứng là nguồn thông tin quan trọng, nhưng cần được đối chiếu với tư liệu lịch sử và kiểm chứng bằng các phương pháp khoa học.

Bước đột phá đến từ việc đối chiếu 3 bức ảnh hiện trường. Qua nghiên cứu, nhóm thực hiện xác định các bức ảnh ghi lại cùng khu vực, cùng thời điểm và liên quan đến sự kiện ngày 12/2/1968, theo chú thích của một bức ảnh do hãng AP công bố.

Từ những manh mối này, nhóm nghiên cứu tiếp tục đối chiếu ảnh không, bản đồ năm 1968 với ảnh vệ tinh hiện nay, đồng thời chuyển đổi hệ tọa độ để xác định các vị trí nghi có rãnh mộ. Qua đó, nhóm khoanh vùng được 3 vị trí, trong đó 1 vị trí có độ tin cậy cao.

Ngày 28/5, Bộ Tư lệnh TPHCM phát thông báo tìm kiếm nhân chứng xuất hiện trong các bức ảnh. Đến ngày 8/6, Ban Chỉ đạo 515 quốc gia tổ chức hội thảo, kết luận có đủ cơ sở lịch sử, khoa học và pháp lý để triển khai khảo sát chuyên sâu.

Từ ngày 14 đến 30/6, các lực lượng tiến hành khảo sát bằng radar xuyên đất kết hợp phân tích địa tầng. Ngày 23/6, tại hố đào thăm dò phía sau Nhà tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ, lực lượng chức năng phát hiện nhiều hài cốt xếp chồng lên nhau.

Phát hiện này mở đầu cho giai đoạn khai quật trên diện rộng. Ngày 6/7, lễ triển khai khai quật chính thức được tổ chức, đánh dấu bước chuyển từ quá trình lần tìm dấu tích sang công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt tại hiện trường.

Từ di vật nhỏ đến hy vọng tìm lại danh tính liệt sĩ

Trong quá trình khai quật, một trong những manh mối đáng chú ý là mảnh giấy còn đọc được tên “Huỳnh Văn Quên”, cùng thông tin về chức vụ tiểu đội phó và đơn vị 962. Qua giải mã, đơn vị này được xác định là Đại đội 2, Tiểu đoàn 1 Long An, từng chiến đấu tại khu vực cầu Chữ Y.

Một mảnh giấy nhỏ trở thành đầu mối quan trọng, kết nối thông tin lịch sử với những gia đình đang tìm kiếm người thân mất tích trong chiến tranh.

Sau khi thông tin được báo chí đăng tải, một gia đình tại xã Vàm Cỏ, tỉnh Tây Ninh, chủ động liên hệ cơ quan chức năng, cho biết có quan hệ thân nhân với liệt sĩ.

Ngày 7/7, Công an tỉnh Tây Ninh lấy mẫu ADN của ông Huỳnh Văn Mười và ông Huỳnh Văn Nhỏ, hai em ruột của liệt sĩ, để đối chiếu với mẫu sinh phẩm thu được từ hài cốt.

Đến ngày 26/7, sau quá trình thẩm định, xác minh, Ban Chỉ đạo 515 quốc gia kết luận giấy báo tử mang tên Huỳnh Văn Quyên chính là giấy báo tử của liệt sĩ Huỳnh Văn Quên. Cùng dịp này, cơ quan chức năng trao trả gia đình di vật của liệt sĩ được tìm thấy tại công viên Lê Thị Riêng.

Từ những dấu tích trong lòng đất đến mảnh giấy còn sót lại, quá trình tìm kiếm cho thấy tầm quan trọng của việc bảo quản hiện trường và từng di vật. Những dấu vết này không chỉ phục vụ công tác xác minh mà còn có thể giúp kết nối hài cốt với thông tin về đơn vị, quá trình chiến đấu và thân nhân của người đã hy sinh.

Tuy nhiên, không phải hài cốt nào cũng có manh mối nhận diện. Với nhiều trường hợp, việc xác định danh tính vẫn đòi hỏi quá trình thu thập thông tin, đối chiếu hồ sơ và giám định ADN.

Bóc tách từng lớp đất, bảo quản từng mẫu sinh phẩm

Phần lớn hài cốt được tìm thấy trong các hố chôn tập thể, với xương cốt chồng lấn, đan xen. Vì vậy, công tác khai quật không chỉ dừng ở việc đào tìm, cất bốc mà đòi hỏi sự thận trọng trong từng công đoạn, nhằm hạn chế tối đa nguy cơ nhầm lẫn và bảo đảm lưu giữ đầy đủ các dấu vết phục vụ công tác xác minh, nhận diện danh tính liệt sĩ.

Các lực lượng bóc tách từng lớp đất theo phương pháp “cuốn chiếu”, kết hợp khai quật và phân loại hài cốt. Tại những vị trí nhiều bộ xương nằm chồng lên nhau, việc tách riêng từng bộ đòi hỏi sự tỉ mỉ, bởi mỗi dấu vết đều có thể trở thành căn cứ phục vụ công tác xác minh sau này.

Sau khi cất bốc, từng bộ hài cốt được đưa đến khu vực lấy và lưu mẫu, xử lý riêng biệt trước khi giám định ADN. Răng, đặc biệt là răng hàm còn nguyên chân, được ưu tiên lấy mẫu do khả năng bảo tồn ADN tốt. Nếu không còn răng, lực lượng chuyên môn lấy một đoạn xương đùi dài 5-7cm. Với những phần hài cốt đã mục nát nhưng vẫn có khả năng tách chiết ADN, mẫu sinh phẩm cũng được thu thập để phục vụ giám định.

Để hạn chế nhiễm chéo, mỗi bộ hài cốt được xử lý bằng một bộ dụng cụ riêng. Mẫu sau khi cắt tách được đóng gói, niêm phong, bảo quản ở nhiệt độ dưới 20 độ C và phân loại theo vị trí khai quật, chờ giám định ADN.

Đây là phần việc ít được chú ý giữa một cuộc khai quật quy mô lớn. Bên cạnh số lượng hài cốt được tìm thấy, yêu cầu quan trọng là bảo đảm tính chính xác của từng mẫu, duy trì mối liên hệ giữa mẫu sinh phẩm với vị trí phát hiện và lưu giữ những căn cứ có thể giúp xác định danh tính liệt sĩ trong tương lai.

Sau nhiều tháng khai quật, 731 bộ hài cốt được tìm thấy tại công viên Lê Thị Riêng, mở ra hy vọng xác định danh tính các liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968.

Theo Bộ Tư lệnh TPHCM, từ ngày 23/6 đến hết ngày 13/10, các lực lượng đã phát hiện, quy tập 731 bộ hài cốt liệt sĩ, trong đó 307 bộ có di vật đi kèm.

Những con số này cho thấy quy mô của cuộc tìm kiếm tại khu vực từng là nghĩa địa, nay đã trở thành công viên với nhiều công trình và không gian sinh hoạt của người dân. Mỗi bộ hài cốt được tìm thấy là một bước tiến trong quá trình quy tập, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục xác minh, tìm kiếm thông tin để xác định danh tính người đã hy sinh.

Tiếp tục hành trình tìm danh tính liệt sĩ

Ngày 14/10, Ban Chỉ đạo 515 TPHCM phối hợp với Quân khu 7 tổ chức lễ viếng, truy điệu và an táng 731 hài cốt liệt sĩ được tìm thấy tại công viên Lê Thị Riêng.

Buổi lễ khép lại đợt 1 sau hơn 100 ngày đêm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng.

Phía sau những phần mộ được an táng trang nghiêm, hành trình xác định danh tính các liệt sĩ vẫn tiếp tục. Đó không chỉ là sự tri ân đối với những người đã ngã xuống mà còn là trách nhiệm gìn giữ ký ức lịch sử cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Mỗi bộ hài cốt liệt sĩ được tìm thấy không chỉ là kết quả của công tác chuyên môn, mà còn là sự trở về của một người con với Tổ quốc, với gia đình; là sự trở về của một phần lịch sử và sự tiếp nối đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” của dân tộc Việt Nam.