Sapo xet nghiem.jpg

XEM VIDEO: 

tit1 xet nghiem.jpg

Sau hàng chục năm nằm dưới lòng đất, nhiều mẫu hài cốt liệt sĩ bị phân hủy nghiêm trọng, ADN chỉ còn lại những đoạn rất ngắn. Điều kiện khí hậu nóng ẩm của Việt Nam càng khiến việc tìm kiếm thông tin di truyền trở nên khó khăn, nhiều mẫu không thể phân tích bằng phương pháp thông thường.

Trong khi đó, hàng trăm nghìn gia đình vẫn mong mỏi tìm lại danh tính người thân đã hy sinh. Bài toán đặt ra cho các nhà khoa học không chỉ là tìm ra phương pháp phân tích hiệu quả hơn mà còn phải xây dựng năng lực giám định đủ lớn để đáp ứng nhu cầu thực tế.

Những năm gần đây, việc ứng dụng công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới kết hợp phân tích các điểm biến thể di truyền (NGS-SNP) đã mở ra hướng tiếp cận mới.

Thay vì phụ thuộc vào những đoạn ADN còn nguyên vẹn, công nghệ này có thể khai thác thông tin di truyền từ các đoạn ADN ngắn còn sót lại trong mẫu hài cốt, giúp tăng khả năng thu nhận dữ liệu phục vụ xác định danh tính.

Đặc biệt, công nghệ mới hỗ trợ phân tích quan hệ huyết thống qua nhiều thế hệ, theo cả dòng cha và dòng mẹ. Đây là lợi thế quan trọng khi nhiều liệt sĩ đã hy sinh cách đây hơn nửa thế kỷ, thân nhân gần không còn hoặc thông tin gia đình bị thất lạc.

Kết quả thử nghiệm tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng) năm 2025 cho thấy, trong 58 mẫu hài cốt được phân tích, có 54 mẫu thu được dữ liệu di truyền đạt yêu cầu đối sánh, tương đương 93%.

Theo thông tin được công bố tháng 10/2026, quá trình đối sánh đã góp phần xác định danh tính 5 liệt sĩ.

Dù tỷ lệ thu được dữ liệu ADN không đồng nghĩa với tỷ lệ xác định danh tính, kết quả trên cho thấy triển vọng của công nghệ mới đối với những mẫu hài cốt từng gặp khó khăn trong giám định.

tit2 xet nghiem.jpg

Đằng sau những kết quả bước đầu là quá trình nghiên cứu, tiếp nhận và hoàn thiện công nghệ của các nhà khoa học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

Với vai trò cơ quan đầu mối được giao tiếp nhận, triển khai dự án ODA về nâng cao năng lực giám định hài cốt trong chiến tranh, Viện Hàn lâm đang phối hợp với Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP) để phát triển, chuyển giao những giải pháp giám định ADN tiên tiến.

Dự án do Chính phủ Hoa Kỳ tài trợ, hướng tới nâng cao khả năng phân tích các mẫu hài cốt bị phân hủy nặng, đồng thời phát triển hệ thống đối sánh dữ liệu di truyền trên quy mô lớn.

TS. Nguyễn Hoàng Châu, Giám đốc Chương trình tại Việt Nam của ICMP, cho biết một trong những mục tiêu quan trọng của dự án là chuyển giao công nghệ phân tích ADN hiện đại, cùng các phương pháp quản lý, kiểm soát chất lượng và đối sánh dữ liệu di truyền.

Theo bà Châu, ICMP không chỉ hỗ trợ tiếp nhận công nghệ mà còn phối hợp với các nhà khoa học của Viện Hàn lâm nghiên cứu, thử nghiệm trên những bộ mẫu hài cốt thực tế tại Việt Nam.

Quote 1 xet nghiem.jpg

Việc thử nghiệm trên nhiều bộ mẫu khác nhau có ý nghĩa quan trọng bởi đặc điểm hài cốt chịu ảnh hưởng của điều kiện chôn cất, môi trường và thời gian. Một quy trình hiệu quả trong phòng thí nghiệm chỉ có thể được ứng dụng rộng rãi khi được kiểm chứng trong điều kiện thực tế.

TS. Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho biết đơn vị đã tiếp nhận, làm chủ và tối ưu các quy trình công nghệ được chuyển giao để phù hợp với mẫu hài cốt tại Việt Nam.

Những thử nghiệm bước đầu đã mang lại kết quả khả quan. Tuy nhiên, theo ông Thành, việc đánh giá trên những bộ mẫu có quy mô lớn hơn vẫn cần tiếp tục nhằm kiểm chứng tính ổn định và khả năng triển khai rộng rãi.

Một trong những chương trình quan trọng là thí điểm tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang) trong năm 2026.

Tại đây, các đơn vị đã hoàn thành khai quật 965 phần mộ, thu được mẫu sinh phẩm đủ điều kiện phân tích từ 535 mộ. Những mẫu này được đưa vào quy trình giám định, góp phần đánh giá khả năng ứng dụng công nghệ mới trên quy mô lớn.

Không chỉ thực hiện phân tích, các nhà khoa học của Viện Hàn lâm còn tham gia từ khâu lựa chọn, thu nhận, bảo quản mẫu đến xử lý dữ liệu và đối sánh thông tin di truyền.

Quá trình này cho thấy vai trò của Viện Hàn lâm không dừng ở việc tiếp nhận thiết bị, công nghệ từ nước ngoài mà còn trực tiếp nghiên cứu, điều chỉnh quy trình, từng bước xây dựng năng lực giám định độc lập.

tit3 xet nghiem.jpg

Một trong những nhiệm vụ được Viện Hàn lâm chú trọng là đào tạo đội ngũ cán bộ có khả năng vận hành công nghệ và tiếp tục chuyển giao cho các đơn vị giám định khác.

Ngày 25/9/2026, Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học đã khai giảng chương trình đào tạo, tập huấn và chuyển giao công nghệ giám định ADN thế hệ mới, với sự tham gia của các chuyên gia quốc tế và cán bộ kỹ thuật trong nước.

Chương trình được tổ chức theo nhiều giai đoạn, từ trang bị kiến thức nền tảng đến đào tạo chuyên sâu và thực hành trên các quy trình kỹ thuật.

Quote 2 xet nghiem.jpg

Ngày 15/10, giai đoạn hai được triển khai, tập trung vào 9 quy trình và mô-đun kỹ thuật trọng tâm, giúp học viên từng bước làm chủ các khâu xử lý mẫu, phân tích và đối sánh dữ liệu ADN.

Các nhà khoa học của Viện Hàn lâm phối hợp cùng chuyên gia ICMP trực tiếp giảng dạy, hướng dẫn thực hành và chuẩn hóa quy trình.

Không chỉ học cách sử dụng thiết bị, học viên còn được đào tạo về quản lý mẫu, kiểm soát chất lượng, đánh giá kết quả và xử lý những vấn đề phát sinh trong quá trình giám định.

Theo bà Nguyễn Hoàng Châu, ICMP đang hỗ trợ Trung tâm Giám định ADN chuyển giao công nghệ cho các đơn vị khác thuộc những bộ, ngành liên quan đến công tác xác định danh tính hài cốt, trong đó có các cơ sở giám định của Bộ Y tế, Bộ Công an và Bộ Quốc phòng.

Bà đánh giá cao quá trình hợp tác với các nhà khoa học Việt Nam, đặc biệt là khả năng tiếp nhận và phát triển công nghệ mới, đồng thời nhấn mạnh định hướng tiếp tục hỗ trợ nâng cao năng lực giám định ADN trên quy mô lớn.

Đây cũng là bước đi quan trọng để công nghệ không chỉ được ứng dụng tại một trung tâm nghiên cứu mà có thể lan tỏa tới hệ thống các đơn vị giám định trên cả nước.

Cùng với đó, Viện Hàn lâm còn tham gia nghiên cứu, xây dựng quy trình kỹ thuật, tiêu chuẩn quản lý mẫu, phát triển cơ sở dữ liệu và các giải pháp kết nối thông tin phục vụ xác định danh tính liệt sĩ.

tit4 xet nghiem.jpg

Từ kinh nghiệm quốc tế, ông Kevin Lin, chuyên gia cấp cao kỹ thuật microarray (vi mảng ADN) từ Thermo Fisher Scientific (Hoa Kỳ) - công ty hàng đầu thế giới về hoá chất và thiết bị xét nghiệm - nhấn mạnh, để triển khai các dự án phân tích dữ liệu di truyền quy mô lớn, yếu tố quan trọng không chỉ nằm ở thiết bị hiện đại mà còn ở chất lượng dữ liệu và năng lực của đội ngũ vận hành.

Theo ông Kevin Lin, Thermo Fisher Scientific đã phát triển hệ thống GeneTitan từ năm 2009 và tham gia nhiều dự án ngân hàng sinh học lớn trên thế giới, trong đó có Kaiser Biobank tại Hoa Kỳ, với quy mô xử lý khoảng 100.000 mẫu mỗi năm.

Từ kinh nghiệm đó, doanh nghiệp mong muốn hỗ trợ Việt Nam triển khai các chương trình phân tích ADN quy mô lớn.

Quote 3 xet nghiem.jpg

Ông Kevin nhấn mạnh ba yếu tố để bảo đảm độ tin cậy của kết quả gồm công nghệ vi mảng có chất lượng đồng nhất, hệ thống tự động hóa giúp hạn chế sai sót do con người và cơ chế kiểm soát chất lượng trong suốt quá trình phân tích.

Đáng chú ý, việc đào tạo được thiết kế nhằm giúp chuyên gia trong nước tự vận hành công nghệ.

Ở giai đoạn đầu, chuyên gia quốc tế trực tiếp hướng dẫn từng bước, từ thao tác trên thiết bị đến kiểm tra chất lượng dữ liệu. Sang giai đoạn thứ hai, các chuyên gia địa phương tự vận hành hệ thống, trong khi giảng viên chỉ giám sát và hỗ trợ khi cần thiết.

Sau mỗi đợt thực hành, dữ liệu được kiểm tra, đánh giá để bảo đảm đáp ứng các tiêu chí kỹ thuật.

Theo ông Kevin Lin, mục tiêu cuối cùng là đội ngũ chuyên gia trong nước có thể vận hành hệ thống một cách chính xác, độc lập và tuân thủ đầy đủ quy trình mà không cần sự hướng dẫn thường xuyên từ bên ngoài.

Đối với Việt Nam, cách tiếp cận này có ý nghĩa quan trọng trong quá trình xây dựng năng lực giám định bền vững, bởi những chương trình xác định danh tính hài cốt liệt sĩ có thể kéo dài nhiều năm, đòi hỏi sự ổn định về công nghệ và đội ngũ nhân lực.

Trong bối cảnh khối lượng mẫu cần giám định còn rất lớn, việc tiếp nhận và làm chủ công nghệ tiên tiến, đào tạo nhân lực, xây dựng quy trình thống nhất và kết nối dữ liệu giữa các cơ quan là những yếu tố quyết định hiệu quả lâu dài.

Theo thống kê của Ban Chỉ đạo quốc gia 515, đến hết tháng 9/2026, cả nước đã hoàn thành lấy mẫu đối với hơn 207.000 hài cốt liệt sĩ, đồng thời thu nhận hơn 265.000 mẫu sinh phẩm ADN thân nhân phục vụ xác định danh tính.

Những con số này cho thấy yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục nâng cao năng lực phân tích, xử lý và đối sánh dữ liệu trên quy mô quốc gia.

Việc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam từng bước làm chủ công nghệ, đồng thời phối hợp với các cơ quan trong nước và đối tác quốc tế đào tạo, chuyển giao kỹ thuật, đang tạo nền tảng để mở rộng khả năng giám định.

Đằng sau mỗi mẫu ADN không chỉ là những thông số khoa học mà còn là danh tính của một người đã hy sinh và niềm mong đợi của gia đình suốt nhiều thập kỷ.

Khi những thành tựu khoa học được chuyển thành năng lực thực tiễn, hành trình tìm lại tên tuổi cho các liệt sĩ có thêm cơ hội đạt được những kết quả bền vững, góp phần thực hiện trách nhiệm tri ân đối với những người đã ngã xuống vì Tổ quốc.

Thiết kế: Hằng Trần