Đại úy Lại Vũ Huy Hoàng, Trợ lý Phòng Quân y, Cục Hậu cần - Kỹ thuật, Quân khu 9, cho biết sau khi quy tập hài cốt liệt sĩ tại các tỉnh phía Nam, việc tiếp nhận, bảo quản mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN được thực hiện nghiêm ngặt, trang trọng theo hướng dẫn kỹ thuật của Cục Quân y (Tổng cục Hậu cần).

Sau khi lấy mẫu tại các điểm quy tập và nghĩa trang, sinh phẩm được bảo quản tạm thời trong điều kiện kiểm soát chặt chẽ: nhiệt độ 15-20°C, độ ẩm 45-55%, tránh ánh sáng trực tiếp, bảo đảm thông khí, chống bụi bẩn và có lực lượng tuần tra, canh gác an toàn.

Tiếp đó, mẫu được tập kết về phòng lưu giữ tạm tại khu vực quân sự sân bay quốc tế Cần Thơ để kiểm đếm, niêm phong trước khi bàn giao chính thức cho Lữ đoàn 918 (Quân chủng Phòng không - Không quân) vận chuyển bằng máy bay quân sự ra sân bay Gia Lâm, Hà Nội và đưa về Viện Pháp y Quân đội (Bộ Quốc phòng).

Đến nay, hơn 80.000 mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ từ 34 tỉnh, thành phố trên cả nước đã được vận chuyển về Viện Pháp y Quân đội.

Đây là đơn vị trực tiếp đảm trách công việc lưu trữ, bảo quản và thực hiện giám định ADN xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. 

Công tác bảo quản đóng vai trò quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng mẫu trước khi đưa vào xét nghiệm. Hiện tổ tiếp nhận mẫu hài cốt liệt sĩ của Viện có 20 người, phụ trách 10 buồng xử lý mẫu, một khu phân loại và một khu đóng gói.

Các công đoạn kiểm tra, làm sạch, sấy khô mẫu, đánh giá chất lượng và gắn mã vị trí lưu trữ đều được thực hiện cẩn trọng, tỉ mỉ.

Trung tá Vũ Thị Quế, Khoa Khám nghiệm, cho biết các mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ đều đã trải qua hàng chục năm dưới lòng đất, một số bị mủn mục nên rất khó xử lý. Với những mẫu này, quá trình xử lý có thể kéo dài hàng giờ, đòi hỏi người thực hiện phải có chuyên môn, kỹ thuật tốt và đặc biệt cẩn trọng, tỉ mỉ.

"Mỗi mẫu được đưa về đây đều là kết quả của quá trình tìm kiếm rất vất vả của anh em, đồng đội tại địa phương, đơn vị. Vì vậy, chúng tôi dành hết tâm huyết để bảo quản các mẫu ở điều kiện tốt nhất”, trung tá Quế chia sẻ.

Mỗi hộp mẫu sinh phẩm đều được gắn mã QR. Khi quét mã trên phần mềm quản lý chuyên dụng, toàn bộ thông tin về vị trí quy tập, đơn vị bàn giao, số lượng mẫu và người trực tiếp xử lý đều được hiển thị.

Hiện Viện Pháp y Quân đội đang bảo quản mẫu tại hai khu lưu trữ nhiệt độ âm sâu và nhiệt độ mát, với sức chứa lên tới 110.000 mẫu, công suất tiếp nhận bảo quản khoảng 350-400 mẫu/ngày.

Toàn bộ quá trình quản lý mẫu được số hóa. Thông qua màn hình giám sát, cán bộ có thể theo dõi số lượng, vị trí từng mẫu cũng như nhiệt độ, độ ẩm tại khu lưu trữ.

Từ kho lưu trữ đến phòng xét nghiệm, mỗi mẫu sinh phẩm đều phải trải qua quy trình kiểm soát nghiêm ngặt. Việc bàn giao, vận chuyển và tiếp nhận mẫu được cập nhật trực tiếp trên hệ thống, bảo đảm chính xác, an toàn, tránh nhầm lẫn trong quá trình giám định.

Theo trung tá Nguyễn Thị Ngọc Ánh, Chủ nhiệm Khoa Xét nghiệm sinh học, Viện đang sử dụng phương pháp phân tích ADN ty thể bằng công nghệ giải trình tự gen mao quản.

Theo đó, các mẫu xương/răng sẽ được nghiền thành bột mịn, sau đó sử dụng các loại hóa chất để ly giải và tách chiết ADN. 

ADN sau khi tách chiết được chuyển sang công đoạn nhân gen nhằm khuếch đại lượng ADN thu được từ mẫu hài cốt liệt sĩ. Tiếp đó, các kỹ thuật viên kiểm tra kết quả khuếch đại, tiến hành giải trình tự và cuối cùng phân tích dữ liệu bằng phần mềm chuyên dụng.

Trước khi xử lý, mỗi mẫu đều được kỹ thuật viên và giám định viên tiếp nhận, kiểm tra tình trạng và niêm phong. Nếu phát hiện mẫu không hợp lệ, tổ chuyên môn sẽ lập biên bản và xử lý theo quy định.

Trung tá Ánh cho biết: "Mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ thường chứa rất ít ADN, dễ bị nhiễm ADN ngoại lai từ con người và môi trường bên ngoài. Do đó, cán bộ tham gia dây chuyền xét nghiệm phải được đào tạo bài bản, kỹ lưỡng cả về lý thuyết lẫn thực hành".

Để tránh lây nhiễm chéo ADN, toàn bộ khu vực xét nghiệm và các phòng chức năng được cách ly nghiêm ngặt với môi trường bên ngoài. Bên trong, các buồng xét nghiệm được bố trí riêng biệt; kỹ thuật viên và giám định viên phải tuân thủ chặt chẽ quy định về trang phục bảo hộ.

Hệ thống phòng xét nghiệm của Viện Pháp y Quân đội được thiết kế theo nguyên tắc một chiều. Nhân viên làm việc tại khu vực có nồng độ ADN cao không được di chuyển ngược về các khu vực có nồng độ ADN thấp nhằm tránh nguy cơ lây nhiễm chéo.

“Với chúng tôi, chỉ cần mẫu có ADN đã là niềm hạnh phúc. Khi xác định được danh tính một liệt sĩ, chúng tôi cảm thấy như tìm được người thân trở về”, trung tá Ánh chia sẻ.

Đại tá, Tiến sĩ Nguyễn Văn Lợi, Viện trưởng Viện Pháp y Quân đội, cho biết nhờ được bổ sung trang thiết bị và tăng cường nhân lực từ các đơn vị thuộc Cục Quân y cũng như các khoa chuyên môn của Viện, công suất xét nghiệm trong khuôn khổ Chiến dịch 500 ngày đêm đã tăng từ 400 lên hơn 800 mẫu mỗi năm.

Viện đang tiếp tục xây dựng nhà lưu trữ quy mô 300.000-400.000 mẫu, dự kiến hoàn thành vào dịp 27/7/2027. Công trình được thiết kế với các điều kiện kiểm soát nghiêm ngặt về nhiệt độ, độ ẩm và vi khí hậu, nhằm bảo đảm mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ được bảo quản lâu dài, giữ chất lượng tốt nhất.

Việc tiếp nhận công nghệ mới, ứng dụng kỹ thuật giải trình tự gene thế hệ mới đòi hỏi nhân lực trình độ cao. Vì vậy, Viện đang cử cán bộ đi học tập trong và ngoài nước, đồng thời đẩy mạnh hợp tác quốc tế để thúc đẩy chuyển giao công nghệ.

Đại tá Lợi cho biết, mỗi mẫu sinh phẩm được đưa về Viện đều rất quý giá, mang theo hy vọng xác định danh tính liệt sĩ. Tuy nhiên, công tác giám định gặp nhiều khó khăn do hài cốt đã nằm dưới lòng đất hàng chục năm, khiến chất lượng mẫu suy giảm nghiêm trọng. Bên cạnh đó, điều kiện thời tiết, khí hậu và đặc điểm thổ nhưỡng ở Việt Nam cũng ảnh hưởng lớn đến chất lượng ADN.

“Có những mẫu phải xét nghiệm nhiều lần nhưng vẫn chưa thể cho kết quả”, Đại tá Lợi trăn trở.

Chính từ những khó khăn, thách thức ấy, mỗi kết quả giám định thành công càng trở nên ý nghĩa. Đó là thành quả của sự kiên trì, nỗ lực vượt qua giới hạn khoa học của các cán bộ, chiến sĩ, đồng thời thắp lên hy vọng tìm lại danh tính cho các liệt sĩ.

“Mỗi khi xuất hiện các băng hoặc trình tự ADN, chúng tôi rất vui, cảm xúc khó diễn tả thành lời, như vừa vượt qua chính mình. Đặc biệt, khi xác định đúng danh tính và trao trả hài cốt liệt sĩ cho thân nhân, chúng tôi cảm thấy vô cùng vui mừng và tự hào”, đại tá Lợi xúc động nói.

Theo đại tá Lợi, những niềm vui ấy là động lực để cán bộ, chiến sĩ Viện Pháp y Quân đội nỗ lực ngày đêm, vượt qua khó khăn chuyên môn, quyết tâm thực hiện nhiệm vụ đền ơn đáp nghĩa, đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với đúng tên tuổi của mình.