Trong bài viết dưới đây, thạc sĩ Nguyễn Phước Bảo Khôi, giảng viên Trường ĐH Sư phạm TPHCM, đưa ra góc nhìn về đề thi tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn năm 2026 tại các tỉnh, thành:

Cấu trúc đề thi dần ổn định

Các địa phương được khảo sát gồm Hà Nội, TPHCM, Hải Phòng, Huế, Bắc Ninh, Đắk Lắk, Đồng Nai, Đồng Tháp, Hà Tĩnh, Hưng Yên, Khánh Hòa, Lai Châu, Lạng Sơn, Lào Cai, Nghệ An, Ninh Bình, Phú Thọ, Quảng Ngãi, Quảng Trị, Sơn La và Thái Nguyên.

Trong số này, có 19/21 tỉnh, thành lựa chọn cấu trúc phân bổ điểm theo hướng gắn với từng kỹ năng: 4 điểm đọc hiểu - 2 điểm viết đoạn - 4 điểm viết bài văn. Cách phân bổ này vừa tiệm cận cấu trúc đề thi tốt nghiệp THPT, vừa giúp học sinh làm quen với yêu cầu ở bậc học tiếp theo.

W-thi 10 TPHCM Nguyễn Huế 26.jpg
Thí sinh tham gia kỳ thi vào lớp 10 năm 2026 tại TPHCM. Ảnh: Nguyễn Huế

Chỉ có hai địa phương có sự điều chỉnh: Đồng Nai với cấu trúc 6 điểm đọc hiểu - 4 điểm viết bài văn nghị luận văn học; Đồng Tháp với cấu trúc 3 điểm đọc hiểu - 2 điểm viết đoạn - 5 điểm viết bài văn.

Tích hợp là xu hướng chủ đạo

Một điểm đáng chú ý là có tới 20/21 đề thi mà nhiệm vụ viết đoạn hoặc viết bài được phát triển từ ngữ liệu đọc hiểu hoặc từ chủ đề, vấn đề mà ngữ liệu gợi ra. Điều này cho thấy đa số địa phương đã "thẩm thấu" yêu cầu tích hợp của Chương trình Ngữ văn 2018 cùng các bộ sách giáo khoa tương ứng.

Về ngữ liệu, dù là văn bản văn học, văn bản thông tin hay văn bản nghị luận, các đề thi đều xoay quanh những chủ đề quen thuộc như Tổ quốc, quê hương, gia đình, sự kết nối giữa con người và thiên nhiên hay mối quan hệ giữa người với người trong xã hội công nghệ. Đây đều là những chủ đề gần gũi, góp phần bồi dưỡng nhận thức, giá trị sống và định hướng hành động phù hợp cho học sinh.

TPHCM tiếp tục là điểm sáng

Trong bối cảnh chung, đề thi của TPHCM tiếp tục được đánh giá là một điểm sáng đáng chú ý. Cụ thể, đề thi có mức độ phân hóa tốt nhưng vẫn phù hợp với bối cảnh năm đầu sáp nhập địa phương, khi chất lượng giáo dục giữa các khu vực cần thời gian để cân bằng. Cấu trúc đề được giữ ổn định so với năm trước, bám sát định hướng đã được công bố từ sớm, giúp hạn chế áp lực và sự bất ngờ cho học sinh.

Các câu hỏi trong đề rõ ràng, quen thuộc, có sự tương đồng với đề minh họa; ngữ liệu đọc hiểu thuộc thể loại truyện nhưng có mức độ "dễ thở" hơn. Đây là minh chứng cho sự cân nhắc kỹ lưỡng của cơ quan ra đề trong việc bảo đảm tính phù hợp và ổn định.

W-thi 10 22 1035.jpg
Thí sinh Hà Nội sau buổi thi vào lớp 10 năm 2026. Ảnh: Thạch Thảo

Đề thi Ngữ văn lớp 10 TPHCM cũng được xây dựng theo trục chủ đề, tích hợp xuyên suốt từ đọc đến viết, từ ngữ liệu đến yêu cầu, thể hiện rõ tinh thần của Chương trình Ngữ văn 2018.

Đáng chú ý, đề thi của TPHCM còn cho thấy định hướng dài hạn khi từng bước tiếp cận mô hình đánh giá năng lực. Việc sử dụng nhiều loại văn bản đọc hiểu cùng yêu cầu viết ở cả dạng đoạn văn và bài văn khiến đề thi có vẻ dài hơn, song đây được xem là bước chuẩn bị cho khả năng triển khai thi trên máy tính trong tương lai.

Định hướng này được kỳ vọng sẽ tác động tích cực đến việc dạy và học Ngữ văn trong nhà trường, giúp giáo viên và học sinh dần thích ứng với việc đọc nhiều ngữ liệu, viết ở nhiều định dạng, từ đó không bị động trước những thay đổi của hình thức kiểm tra, đánh giá trong những năm tới.

Một số nội dung hạn chế cần khắc phục

Bên cạnh những điểm tích cực, còn một số hạn chế trong công tác ra đề thi cần được khắc phục.

Trước hết là tình trạng vượt yêu cầu cần đạt của chương trình lớp 9. Trong đề thi ở một thành phố xuất hiện câu hỏi liên quan đến "nhân vật trữ tình", trong khi đề của một tỉnh khác lại yêu cầu nhận diện biện pháp tu từ liệt kê. Đây là những tri thức thuộc chương trình lớp 10, không nằm trong yêu cầu cần đạt của lớp 9 theo Chương trình Ngữ văn 2018. Đây là hạn chế cần khắc phục, nhất là khi Chương trình Ngữ văn 2018 đã được triển khai nhiều năm.

Một hạn chế khác là việc dẫn nguồn ngữ liệu chưa đầy đủ. Có đề thi chưa cung cấp trọn vẹn thông tin xuất xứ của văn bản trích dẫn, cụ thể là thiếu số trang. 

Ngoài ra, việc phân bổ điểm cho từng kỹ năng ở một số đề thi cũng chưa thực sự hợp lý khi dành tới 6 điểm cho phần đọc hiểu và 4 điểm cho phần viết, người ra đề có thể chưa đánh giá đúng trọng tâm năng lực của môn Ngữ văn. Dù chương trình quy định thời lượng dạy đọc nhiều hơn viết ở cấp THCS, theo nhiều chuyên gia, phần viết vẫn cần được ưu tiên trong đánh giá, bởi đây là nơi thể hiện rõ nhất tư duy, khả năng lập luận, tổ chức ý và năng lực sử dụng ngôn ngữ của học sinh.

Vẫn còn những "lỗi sơ đẳng"

Bên cạnh những điểm tích cực, một số hạn chế trong công tác ra đề thi cần được khắc phục.

Trước hết là tình trạng vượt yêu cầu cần đạt của chương trình lớp 9. Trong đề thi ở một thành phố xuất hiện câu hỏi liên quan đến "nhân vật trữ tình", trong khi đề của một tỉnh khác lại yêu cầu nhận diện biện pháp tu từ liệt kê. Đây là những tri thức thuộc chương trình lớp 10, không nằm trong yêu cầu cần đạt của lớp 9 theo Chương trình Ngữ văn 2018. Đây là sai sót đáng tiếc, nhất là khi Chương trình Ngữ văn 2018 đã được triển khai nhiều năm.

Một hạn chế khác là việc dẫn nguồn ngữ liệu chưa đầy đủ. Có đề thi chưa cung cấp trọn vẹn thông tin xuất xứ của văn bản trích dẫn, cụ thể là thiếu số trang. Điều này cho thấy cả khâu ra đề và phản biện đề thi vẫn còn những thiếu sót, nhất là khi xảy ra ở một địa phương được xem là trung tâm học thuật lớn.

Ngoài ra, việc phân bổ điểm cho từng kỹ năng ở một số đề thi cũng chưa thực sự hợp lý. Khi dành tới 6 điểm cho phần đọc hiểu và 4 điểm cho phần viết, người ra đề có thể chưa đánh giá đúng trọng tâm năng lực của môn Ngữ văn. Dù chương trình quy định thời lượng dạy đọc nhiều hơn viết ở cấp THCS, theo nhiều chuyên gia, phần viết vẫn cần được ưu tiên trong đánh giá, bởi đây là nơi thể hiện rõ nhất tư duy, khả năng lập luận, tổ chức ý và năng lực sử dụng ngôn ngữ của học sinh.