Điều đáng suy ngẫm về 'cuộc đua' thi vào lớp 10 trường chuyên

PV VietNamNet ghi lại chia sẻ thể hiện góc nhìn riêng của GS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (Bộ GD-ĐT), về câu chuyện thi vào trường chuyên:

Sau kỳ thi lớp 10 chuyên của 2 Trường THPT Chuyên thuộc đại học tại Hà Nội năm 2026, có 2 hình ảnh rất quen thuộc, rất đáng suy ngẫm về kỳ thi chuyên và rộng hơn là về hệ thống trường chuyên.

Hình ảnh thứ nhất là cảnh học sinh đi thi chuyên đông kín sân trường. Không chỉ Toán, Lý, Hóa, Sinh, mà cả Văn, Sử, Địa, Tiếng Anh cũng đông.

Hình ảnh thứ hai là một đề thi Toán và nhiều người nhìn vào rồi xuýt xoa: “Đề bây giờ khó thế”, “Học sinh bây giờ giỏi thật”. Nhưng có lẽ cần nhìn 2 hình ảnh ấy một cách thận trọng hơn.

Nếu trường chuyên thật sự là nơi dành cho một số ít học sinh có năng lực và đam mê đặc biệt với một lĩnh vực học thuật, thì tại sao số lượng thí sinh lại đông đến vậy?

Câu trả lời thật ra khá đơn giản: Rất nhiều em không thi chuyên vì muốn học “chuyên”. Các em thi vì muốn vào một trường tốt hơn: Môi trường tốt hơn; bạn bè, thầy cô tốt hơn; kỷ luật tốt hơn; thương hiệu, cơ hội tốt hơn.

Nói thẳng ra, trong cảm nhận của nhiều phụ huynh và học sinh, trường chuyên ngày càng giống một trường công lập chất lượng cao hơn là một môi trường đào tạo chuyên sâu đúng nghĩa.

Một trường phổ thông chất lượng cao là nơi nhiều học sinh có thể học tốt, phát triển tốt, trưởng thành tốt. Còn trường chuyên đúng nghĩa phải hẹp hơn, sâu hơn, chọn lọc hơn. Đó phải là nơi dành cho một số ít học sinh thật sự có năng lực nổi trội, thật sự có đam mê học thuật và sẵn sàng theo đuổi một lĩnh vực ở mức độ nghiêm túc hơn so với mặt bằng phổ thông.

Khi hàng nghìn học sinh phải lao vào một cuộc đua luyện thi chỉ để giành suất vào một môi trường “tốt hơn”, thì vấn đề không chỉ nằm ở trường chuyên. Vấn đề lớn hơn nằm ở chỗ hệ thống phổ thông bình thường chưa tạo đủ những ngôi trường tốt để phụ huynh yên tâm và học sinh không phải chạy đua như vậy.

Việc học để nuôi dưỡng tài năng thật, chứ không chỉ tối ưu hóa khả năng làm bài thi

Hình ảnh thứ hai cũng cần được nhìn kỹ hơn. Đề khó hơn không có nghĩa là học sinh ngày càng giỏi hơn, mà có thể đơn giản là việc luyện thi ngày càng chuyên nghiệp hơn.

Khi đề thi được đẩy lên rất cao để phân loại, thị trường luyện thi sẽ lập tức chạy theo. Học sinh luyện sớm hơn, lâu hơn, đúng dạng hơn. Rồi đề lại khó hơn nữa. Cuộc đua cứ thế bị đẩy lên một nấc mới.

Đến một lúc, câu hỏi không còn là các em có thật sự đam mê không, có thật sự hiểu sâu không, có thật sự có năng lực đặc biệt không. Câu hỏi lại trở thành: Các em đã được luyện đủ sớm, đủ lâu, đủ đúng dạng chưa?

Tất nhiên, không có năng lực thì cũng khó luyện được đến mức ấy. Nhưng nếu một đứa trẻ thật sự giỏi, thật sự có năng lực, thì đáng lẽ em không nên phải mất quá nhiều năm tháng chỉ để luyện thi. Thời gian đó có thể dùng để đọc sâu hơn, làm những dự án thú vị hơn, nghiên cứu điều mình thích, được khám phá thế giới rộng mở hơn. Nói cách khác, việc học dùng để nuôi dưỡng tài năng thật, chứ không chỉ tối ưu hóa khả năng làm bài thi.

Nói như vậy không phải để phủ nhận trường chuyên. Ngược lại, với những người thật sự yêu trường chuyên, càng phải nghiêm túc nghĩ lại về trường chuyên.

Nếu xã hội cần nhiều trường tốt, hãy làm cho nhiều trường phổ thông tốt lên. Đừng bắt trường chuyên gánh thay khát vọng rất chính đáng ấy của phụ huynh và học sinh.

Nếu cần đào tạo tài năng, hãy làm trường chuyên cho đúng nghĩa: Chương trình sâu hơn, nặng hơn, áp lực học thuật cao hơn, yêu cầu nghiên cứu và tự học lớn hơn và cách tuyển chọn cũng phải khác đi.

Khi đó, có lẽ phần lớn học sinh đang lao vào cuộc đua hiện nay sẽ không còn thi chuyên nữa. Đơn giản chỉ vì các em không cần và cũng không muốn một môi trường quá chuyên sâu, quá nặng, quá áp lực như thế.

Trường chuyên nên thật sự là trường chuyên, đừng trở thành một trường chất lượng cao với tấm áo choàng “đào tạo tài năng”, để hàng nghìn đứa trẻ phải luyện thi ròng rã chỉ để giành một chỗ trong một môi trường mà lẽ ra giáo dục phổ thông bình thường cũng phải có trách nhiệm tạo ra.

Khoảng 6.000 thí sinh dự thi vào 2 trường THPT chuyên thuộc đại học

Năm 2026, khoảng 6.000 thí sinh đăng ký dự thi vào 2 trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên và THPT Chuyên Khoa học Xã hội và Nhân văn (thuộc ĐH Quốc gia Hà Nội). Cụ thể, Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên cho biết, năm 2026, có 3.972 hồ sơ đăng ký dự thi lớp 10 cho 545 chỉ tiêu thuộc 5 khối chuyên. Trong đó, khối chuyên Toán có số lượng đăng ký đông nhất với 1.060 hồ sơ. Xếp thứ hai là khối chuyên Hóa học với 803 hồ sơ. Lần lượt xếp sau về số hồ sơ đăng ký chuyên Vật lý với 785 hồ sơ, chuyên Tin học với 752 hồ sơ; chuyên Sinh học 572 hồ sơ. Chỉ tiêu của mỗi khối chuyên đều là 109, vì vậy tỷ lệ chọi cũng theo thứ tự lần lượt này. Cụ thể, khối chuyên Toán có tỷ lệ chọi cao nhất, lên đến 1/9,7; tức khoảng 10 em thi thì lấy 1. Lần lượt xếp sau là các khối chuyên Hóa học với tỷ lệ chọi 1/7,4; chuyên Vật lý tỷ lệ chọi là 1/7,2; chuyên Tin học 1/6,9; chuyên Sinh học 1/5,2.

Còn Trường THPT Chuyên Khoa học Xã hội và Nhân văn có số lượng thí sinh đăng ký dự thi vào lớp 10 năm 2026 hơn 2.000 em. Trường này dự kiến tuyển 150 chỉ tiêu, trong đó khối chuyên Văn tuyển 90 chỉ tiêu, mỗi khối chuyên Sử và Địa tuyển 30 em. Tỷ lệ chọi vào chuyên Văn năm nay là 1/14, chuyên Sử là 1/15, chuyên Địa là 1/12.