
Với nền văn hóa có chiều sâu lịch sử, hệ thống di sản phong phú, thị trường hơn 100 triệu dân và khả năng tiếp cận công nghệ ngày càng rộng, Việt Nam có những điều kiện thuận lợi để hình thành các ngành công nghiệp văn hóa có sức cạnh tranh. Tuy nhiên, từ tiềm năng văn hóa đến năng lực sản xuất, kinh doanh các sản phẩm văn hóa vẫn còn một khoảng cách không nhỏ.
Vấn đề đặt ra không chỉ là đầu tư bao nhiêu cho văn hóa, mà quan trọng hơn, phải xác định được văn hóa sẽ tham gia vào quá trình phát triển kinh tế như thế nào, tạo ra những sản phẩm gì và Việt Nam có thể đứng ở đâu trên thị trường công nghiệp văn hóa khu vực và thế giới trong 10–15 năm tới.
Từ tài nguyên văn hóa đến năng lực sản xuất văn hóa
Cần phân biệt rõ giữa một quốc gia giàu tài nguyên văn hóa với một quốc gia có nền công nghiệp văn hóa phát triển. Di sản, lịch sử, nghệ thuật truyền thống, lễ hội, kiến trúc, ẩm thực hay làng nghề là những nguồn lực quý, nhưng tự thân chưa tạo nên một ngành công nghiệp. Chỉ khi những giá trị ấy được chuyển hóa thành sản phẩm sáng tạo, được tổ chức sản xuất chuyên nghiệp, có hệ thống phân phối, thị trường tiêu thụ và khả năng tái đầu tư, công nghiệp văn hóa mới thực sự hình thành.
Thực tiễn Việt Nam cho thấy, không ít địa phương có di sản nổi tiếng, lượng khách du lịch lớn nhưng nguồn thu chủ yếu vẫn đến từ dịch vụ lưu trú, ăn uống, vận chuyển và bán vé tham quan. Các sản phẩm có hàm lượng sáng tạo cao, có bản quyền và có khả năng khai thác lâu dài còn hạn chế. Nhiều lễ hội được tổ chức công phu nhưng kết thúc sự kiện cũng gần như kết thúc khả năng tạo doanh thu. Không ít công trình văn hóa được đầu tư đáng kể nhưng thiếu nội dung hoạt động thường xuyên, dẫn đến hiệu quả sử dụng thấp.

Đây không đơn thuần là hạn chế về nguồn vốn. Đó còn là hạn chế trong tư duy phát triển, năng lực tổ chức sản xuất và khả năng kết nối văn hóa với công nghệ, doanh nghiệp và thị trường.
Nhìn ra thế giới, kinh nghiệm của Hàn Quốc, Nhật Bản và một số quốc gia cho thấy sức mạnh của công nghiệp văn hóa không chỉ nằm ở những sản phẩm riêng lẻ mà ở khả năng hình thành chuỗi giá trị. Một bộ phim thành công có thể thúc đẩy âm nhạc, thời trang, du lịch, mỹ phẩm, ẩm thực và hàng tiêu dùng. Một nhân vật hoạt hình hoặc trò chơi điện tử có thể trở thành tài sản trí tuệ được khai thác qua nhiều thế hệ sản phẩm.
Việt Nam cần nghiên cứu kinh nghiệm ấy, nhưng không nên sao chép mô hình. Điều đáng học hỏi là cách tổ chức sản xuất, phát triển doanh nghiệp, bảo vệ bản quyền và mở rộng thị trường quốc tế.
Mỗi địa phương phải tìm được vị trí của mình
Một trong những hạn chế dễ nhận thấy hiện nay là xu hướng phát triển sản phẩm văn hóa theo phong trào. Thấy nơi khác thành công với phố đi bộ, lễ hội ánh sáng, chương trình thực cảnh hay kinh tế đêm thì nhiều địa phương cũng tìm cách triển khai. Hệ quả là sản phẩm dễ trùng lặp, thiếu bản sắc, trong khi nguồn lực đầu tư bị phân tán.
Trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, cần hình thành những trung tâm và vùng sản xuất có tính chuyên môn hóa, dựa trên lợi thế thực tế và khả năng kết nối thị trường.
Hà Nội cần được định hướng trở thành một trung tâm lớn về thiết kế, mỹ thuật, xuất bản, nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh và các ngành sáng tạo gắn với di sản đô thị. Chiều sâu văn hóa Thăng Long, hệ thống bảo tàng, làng nghề, trường đại học và đội ngũ nghệ sĩ, trí thức là những điều kiện thuận lợi để Hà Nội phát triển các sản phẩm có giá trị sáng tạo cao, hướng tới thị trường quốc tế.
Thành phố Hồ Chí Minh có lợi thế nổi bật về thị trường, doanh nghiệp, truyền thông, công nghệ và khả năng hội nhập. Thành phố cần giữ vai trò đầu tàu trong điện ảnh, âm nhạc, quảng cáo, thời trang, game, nội dung số và công nghiệp giải trí; đồng thời phát triển các doanh nghiệp sản xuất, phát hành và kinh doanh bản quyền đủ năng lực tham gia thị trường khu vực.
Huế cần lựa chọn một hướng đi khác. Với quần thể di tích Cố đô, di sản triều Nguyễn, âm nhạc cung đình, kiến trúc, áo dài, ẩm thực và hệ thống làng nghề, Huế có điều kiện hình thành trung tâm công nghiệp văn hóa dựa trên di sản và sáng tạo.
Không nên chỉ dừng ở khai thác du lịch di sản, mà cần phát triển điện ảnh lịch sử, game lịch sử, nghệ thuật biểu diễn, thiết kế, thời trang, thủ công sáng tạo, không gian văn hóa và các sản phẩm trải nghiệm. Đặc biệt, cần nghiên cứu hình thành những khu sáng tạo gắn với hệ thống di sản, cảnh quan sông Hương và các không gian văn hóa hiện có, bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn với khai thác kinh tế.
Tây Nguyên có lợi thế về văn hóa cồng chiêng, sử thi, âm nhạc, kiến trúc và nghề thủ công truyền thống. Hướng phát triển phù hợp là các sản phẩm âm nhạc, nghệ thuật trình diễn, thiết kế, thủ công sáng tạo và du lịch văn hóa – sinh thái. Tuy nhiên, cần đặt cộng đồng bản địa ở vị trí trung tâm, tránh biến những sinh hoạt văn hóa vốn gắn với đời sống cộng đồng thành các tiết mục trình diễn đơn thuần.
Tây Bắc có thể phát triển những ngành sáng tạo gắn với trang phục, hoa văn, âm nhạc, lễ hội, ẩm thực, nghề thủ công và du lịch cộng đồng. Cần đặc biệt quan tâm xây dựng thương hiệu, chuẩn hóa chất lượng sản phẩm, bảo hộ sở hữu trí tuệ và tổ chức thị trường để người dân địa phương thực sự được hưởng lợi.
Tây Nam Bộ có nguồn chất liệu phong phú từ văn hóa sông nước, đờn ca tài tử, cải lương, đời sống cộng cư của các dân tộc và nghệ thuật ẩm thực. Cần phát triển sản phẩm âm nhạc, sân khấu, điện ảnh, du lịch đường sông, lễ hội và kinh tế trải nghiệm; đồng thời ứng dụng công nghệ để đưa những loại hình nghệ thuật truyền thống tiếp cận công chúng trẻ.
Việc phân định lợi thế không có nghĩa mỗi địa phương chỉ được phát triển một vài ngành. Điều quan trọng là xác định được lĩnh vực chủ lực, tránh đầu tư dàn trải, từng bước hình thành các cụm liên kết giữa cơ sở đào tạo, doanh nghiệp sáng tạo, nhà đầu tư và thị trường tiêu thụ.
Dự báo xu hướng phát triển trong 10–15 năm tới
Từ nay đến khoảng năm 2040, công nghiệp văn hóa Việt Nam có thể trải qua những chuyển dịch lớn, trong đó nổi bật là ba xu hướng.
Trước hết, công nghệ số sẽ làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, phân phối và tiêu dùng sản phẩm văn hóa. Trí tuệ nhân tạo, công nghệ thực tế ảo, thực tế tăng cường, kỹ thuật đồ họa và các nền tảng trực tuyến sẽ ngày càng được sử dụng rộng rãi trong điện ảnh, âm nhạc, trò chơi điện tử, thiết kế, bảo tàng và du lịch trải nghiệm.
Điều này tạo cơ hội cho những doanh nghiệp có quy mô vừa và nhỏ tham gia thị trường với chi phí thấp hơn. Tuy nhiên, cạnh tranh cũng sẽ gay gắt hơn, đặc biệt khi nội dung được sản xuất với tốc độ ngày càng nhanh. Trong bối cảnh đó, bản sắc văn hóa, chất lượng sáng tạo và quyền sở hữu trí tuệ sẽ trở thành những yếu tố quyết định.
Thứ hai, ranh giới giữa các ngành công nghiệp văn hóa sẽ ngày càng thu hẹp. Điện ảnh có thể kết nối với game; âm nhạc gắn với du lịch và thời trang; di sản trở thành chất liệu cho nội dung số; những không gian văn hóa truyền thống được khai thác bằng các hình thức trải nghiệm mới. Các doanh nghiệp có khả năng sở hữu và khai thác nhiều loại hình sản phẩm từ một tài sản trí tuệ sẽ có lợi thế lớn.
Vì vậy, Việt Nam không nên chỉ đặt mục tiêu gia tăng số lượng phim, trò chơi điện tử, chương trình biểu diễn hay sự kiện văn hóa, mà phải hướng tới hình thành những thương hiệu, nhân vật, câu chuyện và sản phẩm có khả năng khai thác lâu dài trên nhiều thị trường.
Thứ ba, cạnh tranh công nghiệp văn hóa sẽ chuyển mạnh từ khai thác tài nguyên sang cạnh tranh bằng năng lực sáng tạo và khả năng tổ chức thị trường. Những địa phương chỉ dựa vào di sản và cảnh quan có thể gặp giới hạn về tăng trưởng. Ngược lại, những nơi biết kết hợp văn hóa với công nghệ, doanh nghiệp, nguồn nhân lực và hệ thống phân phối sẽ có khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao hơn.
Trong 10–15 năm tới, Việt Nam có cơ hội hình thành một số trung tâm sản xuất nội dung số, điện ảnh, game, thiết kế và nghệ thuật biểu diễn có vị trí trong khu vực. Tuy nhiên, triển vọng ấy phụ thuộc vào những quyết sách được thực hiện ngay từ hôm nay, nhất là về thể chế, nhân lực, vốn đầu tư và thị trường quốc tế.
Thể chế phải đi trước, doanh nghiệp phải trở thành lực lượng chủ lực
Muốn phát triển công nghiệp văn hóa thành một ngành kinh tế có đóng góp đáng kể, không thể chỉ trông chờ vào các chương trình, đề án của cơ quan quản lý văn hóa.
Trước hết, cần sớm hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các ngành văn hóa, tài chính, khoa học – công nghệ, giáo dục, du lịch và chính quyền địa phương; tháo gỡ những vướng mắc về đầu tư, khai thác tài sản công, sử dụng không gian văn hóa và hợp tác công – tư. Đối với những mô hình mới, có thể nghiên cứu cơ chế thí điểm với phạm vi, thời hạn và trách nhiệm được xác định rõ.
Cùng với đó, phải có chính sách đủ sức khuyến khích doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào sản xuất nội dung, phát triển công nghệ, xây dựng thương hiệu và sở hữu trí tuệ. Nhà nước không thể và cũng không nên trực tiếp làm thay doanh nghiệp trong những hoạt động mà thị trường có khả năng đảm nhận.
Một yêu cầu cấp thiết khác là đào tạo nguồn nhân lực. Công nghiệp văn hóa cần những người không chỉ giỏi nghệ thuật mà còn hiểu công nghệ, quản trị, tài chính, bản quyền và thị trường quốc tế. Nếu thiếu đội ngũ nhà sản xuất, nhà quản trị sáng tạo và doanh nghiệp đủ năng lực, nguồn tài nguyên văn hóa phong phú đến đâu cũng khó tạo được ngành công nghiệp có sức cạnh tranh.
Đặc biệt, cần xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả phát triển công nghiệp văn hóa theo hướng thực chất. Không nên chỉ tính số lượng lễ hội, sự kiện, công trình hay lượng khách tham quan, mà phải xem xét doanh thu, giá trị gia tăng, việc làm, số lượng doanh nghiệp, tài sản trí tuệ được hình thành, khả năng xuất khẩu sản phẩm và mức độ tham gia của cộng đồng.
Cũng cần nhận thức rằng phát triển công nghiệp văn hóa không đồng nghĩa với thương mại hóa mọi giá trị văn hóa. Những di sản, biểu tượng lịch sử, tín ngưỡng và giá trị truyền thống cần được bảo vệ bằng những nguyên tắc rõ ràng. Khuyến khích sáng tạo phải đi đôi với trách nhiệm gìn giữ tính xác thực và phẩm giá của văn hóa dân tộc.
Cần một tầm nhìn dài hạn và cách làm thực chất
Trong giai đoạn 2026–2030, ưu tiên cần đặt vào hoàn thiện thể chế, lựa chọn một số ngành có lợi thế, xây dựng các trung tâm sáng tạo trọng điểm và hỗ trợ hình thành doanh nghiệp có năng lực sản xuất, kinh doanh sản phẩm văn hóa.
Giai đoạn 2030–2035 cần chuyển mạnh sang phát triển các chuỗi giá trị, mở rộng thị trường xuất khẩu, hình thành những thương hiệu văn hóa Việt Nam có sức cạnh tranh khu vực.
Đến năm 2040, mục tiêu không chỉ là gia tăng tỷ trọng đóng góp của công nghiệp văn hóa trong nền kinh tế, mà còn phải có những doanh nghiệp Việt Nam đủ năng lực sáng tạo, sở hữu và phân phối sản phẩm văn hóa trên thị trường quốc tế.
Để đạt được điều đó, cần tránh tư duy chạy theo phong trào hoặc lấy quy mô đầu tư làm thước đo thành công. Một trung tâm công nghiệp văn hóa không thể được đánh giá chủ yếu bằng diện tích xây dựng hay số vốn bỏ ra, mà bằng số doanh nghiệp hoạt động, sản phẩm được hình thành, tài sản trí tuệ được tạo lập và giá trị kinh tế mang lại.
Công nghiệp văn hóa Việt Nam trong 10–15 năm tới sẽ phát triển đến đâu phụ thuộc trước hết vào khả năng chuyển từ tư duy khai thác di sản sang tư duy sáng tạo và tổ chức sản xuất trên nền tảng di sản. Đó là sự chuyển đổi không dễ, đòi hỏi tầm nhìn dài hạn, chính sách nhất quán và sự tham gia thực chất của doanh nghiệp, người sáng tạo cùng cộng đồng.
Việt Nam không thiếu tài nguyên văn hóa, cũng không thiếu những con người có năng lực sáng tạo. Điều cần làm là tạo được môi trường để những nguồn lực ấy kết hợp với nhau, hình thành sản phẩm có giá trị, có thị trường và có khả năng cạnh tranh.
Một nền công nghiệp văn hóa mạnh không được quyết định bởi số lượng di sản mà quốc gia đang sở hữu, mà bởi năng lực làm cho những giá trị văn hóa ấy tiếp tục được sáng tạo, phát triển và có chỗ đứng trong đời sống đương đại. Đó cũng là hướng đi để văn hóa Việt Nam không chỉ được thế giới biết đến qua lịch sử và truyền thống, mà còn qua những sản phẩm sáng tạo mang dấu ấn Việt Nam trong tương lai.

