Hai nền tảng hội tụ, tạo dư địa phát triển mới
Bức tranh nông thôn Gia Lai được tạo nên từ hai vùng có thế mạnh bổ trợ. Phía Đông là đồng bằng, trung du và ven biển Bình Định trước đây, nơi chương trình xây dựng nông thôn mới đạt nhiều thành tựu. Phía Tây là không gian cao nguyên rộng lớn, nơi chương trình vừa hoàn thiện hạ tầng, phát triển sản xuất, vừa thu hẹp khoảng cách vùng miền, nâng cao đời sống đồng bào dân tộc thiểu số.

Tại Bình Định cũ, đầu năm 2025, có 91/113 xã đạt chuẩn nông thôn mới, 24 xã đạt chuẩn nâng cao, một xã kiểu mẫu và 7 đơn vị cấp huyện được công nhận đạt chuẩn hoặc hoàn thành nhiệm vụ. Tổng nguồn vốn dự kiến huy động giai đoạn 2021–2025 vượt 27.100 tỷ đồng, trong đó hơn 1.600 tỷ đồng ngân sách hỗ trợ trực tiếp.
Tây Sơn là điển hình khi huy động khoảng 17.200 tỷ đồng trong 13 năm đầu tư hạ tầng, đến cuối năm 2024 có toàn bộ 14 xã đạt chuẩn. Tại Hoài Mỹ, 100% đường xã được bê tông hóa hoặc thảm nhựa; 46,8 km đường thôn, liên thôn được bê tông hóa, 26,5 km đường ngõ xóm được cứng hóa. Tỷ lệ hộ tham gia thu gom, xử lý chất thải đạt 89,5%; 83,6% hộ sử dụng nước sạch từ hệ thống tập trung.
Ở Gia Lai cũ, xây dựng nông thôn mới gặp khó khăn do địa bàn rộng, dân cư phân tán, xuất phát điểm không đồng đều. Đến tháng 10/2024, địa phương có 96/182 xã đạt chuẩn, tương đương 52,7%; 159 thôn, làng đạt chuẩn, trong đó có 128 làng đồng bào dân tộc thiểu số. Chương trình OCOP phát triển với 311 sản phẩm đạt 3–4 sao.
Điểm nổi bật là xây dựng nông thôn mới gắn với gìn giữ văn hóa bản địa. Tại làng O Ngol, xã Ia Vê, huyện Chư Prông cũ, đường giao thông, điện chiếu sáng, nhà cửa ngày càng khang trang, trong khi ba đội cồng chiêng, dân ca, múa xoang và nhạc cụ truyền thống tiếp tục được duy trì.

Sự hội tụ giữa kinh nghiệm xây dựng hạ tầng vùng duyên hải với không gian sản xuất, tài nguyên cao nguyên mở ra cơ hội hình thành chuỗi liên kết nông nghiệp, chế biến, logistics, OCOP và du lịch nông thôn.
Sau sắp xếp hành chính: Không chạy theo thành tích
Sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025 mở rộng không gian phát triển nhưng đặt ra yêu cầu đánh giá lại chất lượng nông thôn mới. Các xã mới được hình thành từ nhiều đơn vị có mức độ đạt chuẩn, điều kiện hạ tầng, thu nhập và môi trường khác nhau. Vì vậy, không thể cộng gộp cơ học thành tích trước sáp nhập.
Theo rà soát tháng 10/2025, Gia Lai có 110 xã thực hiện chương trình; 47 xã đáp ứng Bộ tiêu chí nông thôn mới giai đoạn 2021–2025 và 3 xã đáp ứng Bộ tiêu chí nâng cao. Đây là cơ sở để tỉnh xác định những tiêu chí đã đạt, những thiếu hụt cần khắc phục sau điều chỉnh địa giới.
Quá trình chuyển tiếp cũng phát sinh khó khăn về kiện toàn bộ máy, bố trí cán bộ, bàn giao hồ sơ, công trình và nguồn vốn. Nếu không tháo gỡ kịp thời, những vướng mắc này có thể ảnh hưởng tiến độ đầu tư, giải ngân và chất lượng thực hiện chương trình.
Từ tháng 7/2025, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã hướng dẫn các xã kiện toàn bộ máy, rà soát hiện trạng, tổ chức kiểm tra liên ngành và tháo gỡ khó khăn tại cơ sở.
Yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng số xã đạt chuẩn, mà quan trọng hơn phải duy trì chất lượng công trình, dịch vụ công và bảo đảm người dân được thụ hưởng tương đối đồng đều.
Một tuyến đường hoàn thành cần có kinh phí bảo trì; công trình nước sạch phải vận hành ổn định; sản phẩm OCOP phải có thị trường tiêu thụ. Vì vậy, đánh giá nông thôn mới phải chuyển từ chú trọng số lượng công trình sang hiệu quả sử dụng và mức độ hài lòng của người dân.

Giai đoạn 2026–2030, Gia Lai dự kiến bố trí hơn 1.165 tỷ đồng vốn đầu tư công trung hạn cho chương trình bê tông hóa giao thông nông thôn, trong đó khoảng 850 tỷ đồng dành cho bê tông hóa đường. Mục tiêu là xây dựng gần 1.800 km đường mới, sửa chữa và mở rộng khoảng 980 km đường hư hỏng.
Cơ chế Nhà nước hỗ trợ xi măng, địa phương huy động nguồn lực tiếp tục phát huy phương châm “Nhà nước và nhân dân cùng làm”. Tuy nhiên, cần công khai danh mục đầu tư, kiểm soát chất lượng và xác định rõ trách nhiệm bảo trì.
Song hành với giao thông, Gia Lai phát huy hành lang Quy Nhơn – Pleiku, hình thành chuỗi giá trị từ vùng nguyên liệu đến chế biến, logistics và xuất khẩu, đồng thời phát triển ngành nghề nông thôn, du lịch cộng đồng và kinh tế xanh.
Từ quản lý số đến cộng đồng thông minh
Nông thôn mới thông minh không đơn thuần được nhận diện bằng camera an ninh, internet hay các nhóm Zalo. Giá trị cốt lõi là ứng dụng dữ liệu, công nghệ để nâng cao hiệu quả quản lý, cung cấp dịch vụ và cải thiện đời sống người dân.
Từ năm 2025, Gia Lai đưa vào vận hành thử nghiệm phần mềm “Hệ thống thông tin, dữ liệu phục vụ hoạt động Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới”. Hệ thống số hóa dữ liệu xã, thôn, tiến độ thực hiện tiêu chí, hồ sơ minh chứng, nguồn vốn và báo cáo.
Sau đợt tập huấn ngày 5/9/2025, cán bộ cấp xã được hướng dẫn cập nhật thông tin, theo dõi kết quả và kết xuất báo cáo. Khi vận hành đồng bộ, hệ thống giúp tỉnh nhận diện địa bàn thiếu vốn, tiêu chí chậm tiến độ, công trình cần ưu tiên, thay vì phụ thuộc vào báo cáo thủ công.
Đặc biệt, việc 110 xã cùng sử dụng nền tảng dữ liệu tạo điều kiện thống nhất phương thức quản lý sau hợp nhất, nâng cao tính minh bạch và hiệu quả phân bổ nguồn lực.
Tuy nhiên, chuyển đổi số chỉ phát huy tác dụng khi dữ liệu được cập nhật chính xác, kịp thời. Khó khăn về hạ tầng viễn thông, cán bộ kiêm nhiệm và kỹ năng công nghệ cần được giải quyết bằng đào tạo, chuẩn hóa quy trình và bảo đảm an toàn thông tin.

Ở cấp cộng đồng, mô hình thôn thông minh tại An Hòa là kinh nghiệm được ghi nhận để định hướng nhân rộng. Điều quan trọng không phải số lượng thiết bị lắp đặt, mà là khả năng kết nối người dân với chính quyền, phổ biến thông tin, giám sát an ninh và hỗ trợ sản xuất.
Tại làng O Ngol, người dân sử dụng điện thoại thông minh để trao đổi công việc, tổ chức hoạt động cộng đồng nhưng vẫn duy trì cồng chiêng, dân ca và vai trò của già làng. Đó là hướng phát triển phù hợp với Gia Lai: hiện đại hóa nhưng không đánh mất bản sắc.
Trong sản xuất, ứng dụng công nghệ có thể bắt đầu từ quản lý mã số vùng trồng, nhật ký điện tử, truy xuất nguồn gốc, cảnh báo sâu bệnh, tưới tiết kiệm và thương mại điện tử.
Với hệ sinh thái nông nghiệp đa dạng từ cà phê, hồ tiêu, cây ăn quả đến lúa, thủy sản và nghề biển, Gia Lai có điều kiện xây dựng dữ liệu vùng nguyên liệu, phục vụ liên kết sản xuất và tiêu thụ.
Công nghệ cũng cần được ứng dụng trong cảnh báo thiên tai, quản lý môi trường, cung cấp dịch vụ công và tiếp nhận phản ánh của người dân. Mỗi mô hình phải được đánh giá bằng hiệu quả thực tế và khả năng duy trì lâu dài.
Quote3: “Nông thôn thông minh không chỉ là camera, internet hay các nhóm Zalo, mà là công nghệ thực sự cải thiện đời sống người dân.”
Từ “đạt chuẩn” đến “hiện đại”: Chất lượng sống là đích đến
Bước sang giai đoạn 2026–2030, Gia Lai ban hành Bộ tiêu chí xã nông thôn mới và xã nông thôn mới hiện đại, có hiệu lực từ ngày 10/8/2026. Định hướng mới đặt yêu cầu cao hơn về năng lực sản xuất, chất lượng dịch vụ, quản trị và khả năng thích ứng của cộng đồng.
Các xã phải rà soát thực trạng, xây dựng lộ trình phù hợp; sở, ngành hướng dẫn, thẩm định theo lĩnh vực; Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể tăng cường giám sát, phản biện, lấy ý kiến hài lòng của người dân.
Với địa bàn rộng, điều kiện phát triển khác biệt, Gia Lai cần phân bổ nguồn lực theo mức thiếu hụt. Vùng đồng bằng, ven biển có thể ưu tiên kinh tế tuần hoàn, môi trường, dịch vụ và số hóa sản xuất; vùng cao nguyên, biên giới cần tập trung giao thông, nước sạch, sinh kế, giáo dục, y tế và khả năng tiếp cận dịch vụ số.

Cùng với đó, cần chuyển từ đầu tư công trình sang quản lý hiệu quả sử dụng lâu dài. Hệ thống nước sạch phải có phương án vận hành; đường giao thông được bảo trì; nhà văn hóa có hoạt động thường xuyên; nền tảng số có người quản lý; sản phẩm OCOP có chiến lược thị trường.
Phát triển kinh tế nông thôn đa giá trị là hướng đi quan trọng. Nông sản cần được chế biến, truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu; tài nguyên rừng gắn với giá trị sinh thái; làng nghề, cồng chiêng, ẩm thực và cảnh quan trở thành nguồn lực du lịch cộng đồng, bảo đảm người dân được tham gia và hưởng lợi.
Đồng thời, xây dựng nông thôn hiện đại phải gắn với thích ứng biến đổi khí hậu. Từ hạn hán cao nguyên, sạt lở miền núi đến bão lũ ven biển, Gia Lai cần ứng dụng dữ liệu rủi ro trong quy hoạch dân cư, sản xuất, giao thông, thủy lợi và cảnh báo sớm.
Quote4: Thành công không chỉ được đo bằng số xã đạt chuẩn mà phải thể hiện qua thu nhập, việc làm, chất lượng giáo dục, y tế, môi trường và sự hài lòng của người dân.
Từ những tuyến đường bê tông ở Hoài Mỹ, tiếng chiêng làng O Ngol đến hệ thống dữ liệu dùng chung, Gia Lai đang hình thành nền tảng cho một mô hình phát triển mới.
Chặng đường đến nông thôn hiện đại, thông minh còn nhiều thách thức. Song, khi lấy người dân làm trung tâm, chất lượng sống làm thước đo, dữ liệu làm công cụ và bản sắc làm nguồn lực, Gia Lai có cơ sở xây dựng những miền quê đáng sống, phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.
Gia Bình