Việt Nam đã trở thành thành viên thứ 150 của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), một trong những vấn đề mà các doanh nghiệp phần mềm (PM) Việt Nam cần rất lưu ý là tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ nói chung và bản quyền PM nói riêng. Không chỉ là tôn trọng bản quyền PM của “anh hàng xóm”, bản thân mỗi doanh nghiệp cũng cần phải ý thức việc bảo vệ chính mình từ ngay trong nội bộ. Câu chuyện dưới đây từ các doanh nghiệp PM Trung Quốc hẳn sẽ là kinh nghiệm quý với nhiều công ty PM Việt Nam.

Vi phạm bản quyền PM: một trở ngại hàng đầu

Ngày càng có nhiều các công ty PM cũng như các Giám đốc Thông tin (CIO) từ nhiều ngành, lĩnh vực khác nhau đang tìm kiếm những cơ hội để gia công phát triển PM của họ tại Trung Quốc. Khi chi phí gia công PM tại Ấn Độ cũng như các thị trường khác ngày càng bị đội lên, các CIO luôn quan tâm đến chi phí đang tìm kiếm những thị trường tiềm năng khác có chi phí thấp hơn – và Trung Quốc là một địa chỉ đỏ, nhờ sự phát triển kinh tế năng động và việc cải thiện môi trường đào tạo công nghệ.

Tuy nhiên, vẫn còn đó một nỗi quan ngại lớn và ngày càng gia tăng khi các nhà lãnh đạo doanh nghiệp của Mỹ trao đổi với nhau về chuyện gửi dự án tới gia công tại Trung Quốc, đó là tình trạng yếu kém trong bảo vệ quyền SHTT tại quốc gia đông dân nhất thế giới này. Một cuộc khảo sát gần đây, do Bộ Công nghiệp Thông tin của Trung Quốc thực hiện, đã cho một con số là 61% các công ty nước ngoài đang hoạt động tại Trung Quốc xem vi phạm bản quyền PM như là vấn đề trở ngại hàng đầu khi họ tiến hành các hoạt động kinh doanh tại đây.

Quả vậy, vấn đề quyền SHTT rất có thể là lý do giải thích tại sao ngành công nghiệp gia công PM của Trung Quốc đang ở trong tình trạng manh mún và thị phần thấp. Năm 2004, Trung Quốc chỉ chiếm được 700 triệu USD trong thị phần gia công CNTT toàn cầu trị giá khoảng 198 tỉ USD, và không có một công ty gia công nào có hơn một ngàn nhân viên.

Các công ty đa quốc gia có trụ sở đặt tại Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu hay Nhật Bản lo ngại rằng những nhà cung cấp dịch vụ nhiều tai tiếng tại Trung Quốc có thể bán lại các PM của họ dưới một cái tên khác hay thậm chí bán mã nguồn của chương trình cho các đối thủ cạnh tranh của họ.

Phần mềm chuyên dụng: bẻ khóa không dễ

Tuy nhiên, cũng cần phải phân biệt rõ là: Trong khi tỷ lệ vi phạm bản quyền các PM giải trí và PM phục vụ nhu cầu cá nhân ở cấp độ người dùng cuối là khá cao (đó là những PM đóng gói trong một đĩa CD và không yêu cầu tùy biến hóa hay đòi hỏi kiến thức chuyên sâu để cài đặt), thì các vụ kiện về bản quyền PM bị ăn cắp (nếu có) liên quan đến các công ty gia công PM của Trung Quốc lại không phải là nhiều. Tỷ lệ các PM được phát triển tại Trung Quốc bị ăn cắp thấp một phần là bởi thực tế hầu hết các công việc liên quan đến PM tại Trung Quốc hiện là gia công cho thị trường Nhật Bản, nơi các khách hàng chia việc phát triển mã nguồn của sản phẩm cho nhiều công ty gia công PM khác nhau. Vì thế, không có công ty gia công PM nào có thể nắm được toàn bộ mã nguồn.

Trên thực tế, các PM được phát triển cho các doanh nghiệp rất khó bị sao chép, bởi lúc nào nó cũng được “may đo” theo những yêu cầu kinh doanh cụ thể và không dễ để sao chép. Mặt khác, việc cài đặt và triển khai những PM cần có những chuyên gia thực hiện.

Một lãnh đạo của một công ty phần mềm ERP hàng đầu Trung Quốc khẳng định rằng công ty của ông không phải đối mặt với những vấn đề liên quan đến bản quyền tại Trung Quốc bởi PM của công ty ông “không thể ghi trong một đĩa CD, và bạn không thể chỉ đơn giản nhấn nút “cài đặt” là có thể cài đặt được nó”, bởi những yêu cầu cấu hình rất phức tạp.

Dẫu sao, một điều phải thừa nhận là Trung Quốc không phải là nơi an toàn để phát triển mã (code), bởi ở đây, việc thực thi quyền SHTT luôn đi sau việc ban hành các đạo luật về SHTT. Trong một khảo sát về ngành công nghiệp PM của Trung Quốc, do hãng McKinsey tiến hành, với sự tham gia của 100 công ty PM hàng đầu tại Trung Quốc, 60% số các công ty được hỏi cho biết họ “cảm thông và chia sẻ” với những khách hàng địa phương sử dụng các PM bẻ khóa của các công ty nước ngoài. Và việc xử lý cũng có khác biệt: Hành vi bán PM bị bẻ khóa cho các  pháp nhân nước ngoài sẽ bị xử lý nghiêm khắc hơn với hành vi bán PM bẻ khóa cho các doanh nghiệp nội địa. Bản thân các luật lệ về SHTT tại Trung Quốc cũng không rõ ràng như tại Hoa Kỳ.

Giảm nhẹ rủi ro: làm sao?

Những rủi ro về chuyện lộ mã nguồn sản phẩm có thể được giảm nhẹ nếu các công ty tuân thủ một số hướng dẫn cơ bản để quản lý môi trường kinh doanh; giáo dục đội ngũ nhân viên; truy bắt những đại lý và người sử dụng PM bất hợp pháp. Và hầu hết các công ty đang gia công PM thành công tại Trung Quốc đều thiết lập và thực thi những quy tắc này.

• Quản lý môi trường kinh doanh

Với việc bảo vệ mang tính vật lý, các nhân viên công ty không thể sao chép mã lệnh hay gửi chúng ra bên ngoài. Chẳng hạn, một công ty đa quốc gia với một trung tâm phát triển PM đặt tại Hàng Châu sử dụng những chiếc máy tính không có ổ đĩa trong một mạng đóng, không có kết nối ra bên ngoài và không có máy in. Việc truy cập tới trung tâm bị kiểm soát một cách nghiêm ngặt, và các lập trình viên chỉ có thể tải lên hoặc tải xuống dữ liệu hay mã lệnh từ máy chủ trung tâm dưới sự giám sát chặt chẽ của các quản trị mạng.

Những biện pháp bảo vệ chính mà các doanh nghiệp cần lưu ý là: Sử dụng những chiếc máy tính không có ổ USB hay ổ đĩa rời và không có kết nối mạng ra bên ngoài để chống lại chuyện sao chép PM; Chia nhỏ dự án PM thành nhiều phần khác nhau và triển khai ở nhiều địa điểm khác nhau, để không có nhân viên nào có thể có toàn bộ hệ thống mã lệnh; Sử dụng những công nghệ bảo mật sinh trắc học và nhận dạng vân tay để kiểm tra xem ai đang làm gì; Sử dụng công nghệ truy tìm mã lệnh nghiêm ngặt để quản lý việc sao chép.

• Giáo dục nhân viên

Các công ty thành công trong việc giáo dục đội ngũ nhân viên của họ về những khía cạnh pháp lý của quyền SHTT và họ liên tục đề cập tới những vấn đề này. Với một tổng giám đốc của một công ty có 120 thành viên, “vấn đề quyền SHTT là trung tâm của văn hóa doanh nghiệp và được giáo dục thông qua các buổi hội thảo và đào tạo”.

Các hoạt động chính các doanh nghiệp cần lưu ý là: Thực thi quyền SHTT trong các hợp đồng lao động, chẳng hạn, thông qua các hình phạt nghiêm khắc; Các nhân viên phải thay trang phục trong phòng riêng biệt, sau đó mới bước vào phòng máy tính để làm việc; Giáo dục các nhân viên về quyền SHTT và tạo ra môi trường tập trung cho quyền SHTT.

• Thực thi pháp luật

Đây là điều quan trọng để biết rằng nhà cung cấp gia công PM của bạn có hăng hái truy tìm những đại lý hay người sử dụng PM bất hợp pháp của bạn hay không.

Các biện pháp chính cần lưu ý gồm: Sử dụng các thỏa thuận kín và những hợp đồng liên quan được quy định theo luật Hoa Kỳ hoặc EU; dành ưu tiên cho các công ty hoạt động tại Mỹ hoặc châu Âu để bạn có thể kiện các chi nhánh của họ tại Mỹ hay châu Âu theo luật nước ngoài; yêu cầu mọi nhân viên và các nhà thầu phụ ký thỏa ước kín như là phụ lục của hợp đồng lao động; thuê thám tử để xác định những người sử dụng PM bất hợp pháp và tiếp cận cách quản lý hàng đầu với chứng cứ của bạn; duy trì và công bố danh sách những người vi phạm.

Rõ ràng, cho dù trên thực tế, tỷ lệ vi phạm bản quyền PM tại Trung Quốc là rất cao, song có rất ít những vụ việc các công ty nước ngoài bị thiệt hại khi gia công PM tại quốc gia này. Đó là bởi nhiều công ty nước ngoài đã quản lý các vấn đề liên quan đến bản quyền PM một cách hiệu quả và các công ty gia công PM hàng đầu tại Trung Quốc cũng đã thực thi các biện pháp trên.

     Đức Quang

theo CIO Magazine