Phật viện Đồng Dương (nằm trên địa bàn xã Đồng Dương, TP Đà Nẵng) là một trung tâm Phật giáo nổi tiếng không chỉ của Vương quốc Chămpa cổ mà của cả khu vực Đông Nam Á thời trung đại. Đây được xem là một thánh địa Phật giáo bởi quy mô đồ sộ của dấu tích kiến trúc còn lại và sự lan tỏa, ảnh hưởng về mặt văn hóa của nó với những khu vực xung quanh.
Theo nội dung tấm bia được phát hiện tại đây, công trình do vua Indravarman II cho xây dựng vào năm 875 để thờ vị Bồ tát bảo hộ vương triều là Laksmindra - Lokesvara. Toàn bộ quần thể được bố trí theo trục đông – tây dài khoảng 1.300m, gồm Phật viện (Vihara), khu đền thờ chính, tăng xá, giảng đường cùng nhiều công trình phụ trợ khác.
Quần thể gồm nhiều vòng thành, đền thờ, tăng xá và giảng đường, tạo thành một trung tâm Phật giáo quy mô lớn của Chămpa thời bấy giờ.
Đầu thế kỷ 20, các nhà khảo cổ Pháp như L. Finot và H. Parmentier đã tiến hành khai quật Đồng Dương, phát hiện hàng trăm tác phẩm điêu khắc quý giá của nghệ thuật Chămpa.
Những phát hiện khảo cổ cho thấy Đồng Dương từng hình thành một phong cách nghệ thuật riêng biệt, được xem là đỉnh cao của mỹ thuật Chămpa thế kỷ thứ 9.
Các tác phẩm điêu khắc tại đây mang đậm dấu ấn Phật giáo Đại thừa, đồng thời kết hợp yếu tố nghệ thuật Ấn Độ và sự sáng tạo bản địa. Phần lớn hiện vật hiện được lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.
Trong số hàng trăm hiện vật được phát hiện tại đây, có 3 hiện vật được công nhận là bảo vật quốc gia. Nổi bật nhất là pho tượng đồng Phật Thích Ca cao 108cm, được nhà khảo cổ Henri Parmentier phát hiện năm 1911.
Theo giới nghiên cứu, pho tượng có niên đại khoảng thế kỷ thứ 5 đến đầu thế kỷ thứ 6, mang phong cách Amaravati của Ấn Độ và nhiều khả năng được đưa đến Chămpa qua con đường giao thương hàng hải, tức ra đời sớm hơn cả Phật viện Đồng Dương.
Tác phẩm được đánh giá là một trong những tượng Phật cổ đẹp nhất Đông Nam Á và từng được trưng bày tại nhiều quốc gia. Trong một triển lãm cổ vật tại Pháp, pho tượng này được mua bảo hiểm 5 triệu USD – mức bảo hiểm cao nhất dành cho một pho tượng của Việt Nam trưng bày ở nước ngoài.
Một bảo vật khác là tượng Bồ tát Tara bằng đồng nguyên khối cao 114cm, được người dân phát hiện gần khu đền thờ chính vào năm 1978. Giới khảo cổ đánh giá đây không chỉ là pho tượng đồng lớn nhất của nghệ thuật Chămpa, mà còn là một trong những tác phẩm đồng quan trọng bậc nhất Đông Nam Á thời kỳ này.
Đà Nẵng sẽ đầu tư 12 tỷ tu bổ, gia cố và phục hồi Tháp Sáng
Năm 2001, Phật viện Đồng Dương được công nhận là di tích quốc gia. Đến năm 2016, di tích tiếp tục được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.
Từng là trung tâm Phật giáo nổi tiếng, nhưng sau hơn 10 thế kỷ cùng sự tàn phá của chiến tranh và thiên nhiên, Phật viện Đồng Dương ngày nay gần như chỉ còn lại dấu tích. Trong quần thể rộng lớn năm xưa, hiện chỉ còn Tháp Sáng tồn tại. Tuy nhiên, ngọn tháp này cũng đã xuống cấp.
Ông Trà Tấn Kiểu, người dân xã Đồng Dương cho biết: “Người dân rất mong di tích sớm được trùng tu để giữ lại giá trị lịch sử cho con cháu sau này”. Trao đổi với VietNamNet, ông Lê Văn Thôi – Chủ tịch UBND xã Đồng Dương bày tỏ địa phương mong muốn thành phố cùng các sở, ngành liên quan sớm có kiến nghị để triển khai kế hoạch tôn tạo, duy tu và trùng tu kịp thời.
Năm 2023, đoàn chuyên gia Viện Khảo cổ học Ấn Độ (ASI) đã phối hợp với tỉnh Quảng Nam (cũ), nay là TP Đà Nẵng khảo sát thực trạng Phật viện Đồng Dương. Các chuyên gia đã thu thập dữ liệu về hiện trạng, quy mô, lịch sử và cấu trúc di tích nhằm phục vụ định hướng bảo tồn, phục dựng trong tương lai.
Giữa tháng 1/2026, trả lời kiến nghị cử tri về công tác trùng tu Phật viện Đồng Dương, Sở VHTT-DL Đà Nẵng cho biết thành phố hiện đang chuẩn bị triển khai một số dự án bảo tồn di tích. Trong đó, có dự án tu bổ, gia cố và phục hồi Tháp Sáng với tổng vốn đầu tư khoảng 12 tỷ đồng; cùng dự án bảo tồn và phát huy giá trị khu di tích với kinh phí hơn 5 tỷ đồng.
Tuy nhiên, quá trình thực hiện hiện còn vướng thủ tục do đây là Di tích quốc gia đặc biệt, phải hoàn thành quy hoạch bảo quản, tu bổ và phục hồi tổng thể trước khi triển khai các dự án thành phần.
Trong thời gian chờ phê duyệt quy hoạch, ngành chức năng đang triển khai các giải pháp cấp thiết như gia cố, chống sạt lở khu vực chân tháp…
|
Trong 2 ngày (14 -15/5) tới, UBND TP Đà Nẵng sẽ phối hợp với Hội đồng Trị sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Bộ VHTT-DL, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và Bộ Dân tộc và Tôn giáo tổ chức hội thảo khoa học cấp quốc gia về bảo tồn và phát huy giá trị Phật viện Đồng Dương, với sự tham gia của khoảng 200 nhà khoa học, chuyên gia và đại biểu trong, ngoài nước. Hội thảo dự kiến tập trung vào các giải pháp bảo tồn, phục dựng và phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch văn hóa và ứng dụng khoa học công nghệ trong quản lý di sản. |
.svg){kind=icon}
