Ngôi đền đá thờ 4 vị vua, 2 tướng và hoàng hậu nhà Trần trên đất cố đôĐền Thái Vi được xây dựng vào thế kỷ XIII trên nền đất của hành cung Vũ Lâm, một căn cứ địa trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ 2 của nhà Trần.
Đền đá Thái Vi hiện nay nằm ở tổ dân phố Văn Lâm, phường Nam Hoa Lư (Ninh Bình). Đền được xây dựng từ năm 1280, thờ 4 vị vua, 2 tướng quân và thái hậu thời Trần.
Đền được dựng trên nền đất hành cung Vũ Lâm và mảnh đất hình đầu rồng. Sau đền là dãy núi đá Cấm Sơn với phong thủy tốt đẹp; trước đền có giếng ngọc xây bằng đá xanh.
Đền Thái Vi được xây dựng bằng đá theo kiểu “Nội công, ngoại quốc”. Bên ngoài theo kiểu chữ “Quốc”, bên trong theo kiểu chữ “Công", đồng thời tạo dựng đôi ngựa đá chầu trước nghi môn đá.
Theo đại diện đền Thái Vi, đôi ngựa đá lớn đặt trước Nghi môn được tạc dựng bằng đá xanh nguyên khối năm 1926. Ngựa đá bên trái (nhìn từ ngoài vào trong đền) cao 1,63m, dài 1,67m, rộng 43cm, đặt trên bệ đá dày 14cm. Ngựa đá bên phải cao từ chân đến đỉnh đầu dài 1,63m, dài 1,79m, rộng 43cm, đặt trên bệ đá dày 15cm.
Hai ngựa đá này được chạm khắc tỉ mỉ, tinh xảo đúng hình dáng ngựa chiến sẵn sàng xung trận. Phần đầu ngựa có đầy đủ các bộ phận, đuôi ngựa thõng xuống, yếm ngựa vắt trên lưng thả xuống hai bên được chạm khắc họa tiết, hoa văn cầu kỳ.
Đặc biệt, phía sau đôi ngựa đá lớn này có 4 bia đá cổ có từ thế kỷ XIII; chữ trên bia đá bị mờ hết. Trong đó, có 2 bia đá nằm sát đường dẫn qua Nghi môn vào đền có 2 ngựa cổ được khắc bên hông bia đá.
Cụ Chu Văn Thim (thủ từ đền Thái Vi) là người có hàng chục năm hướng dẫn và kể chuyện tại đền cho biết, đôi ngựa đá khắc trong bia đá có niên đại khoảng hơn 800 năm kể từ ngày nhà Trần về vùng đất Ninh Bình lập hành cung Vũ Lâm chống giặc Nguyên Mông.
Cũng theo cụ Thim, đôi ngựa đá nhỏ nằm trong bia đá bảo vệ lăng Trần Thái Tông khỏi sự phá hoại của giặc Nguyên Mông và đôi chân trước của ngựa đưa lên cao chào mừng đại thắng giặc. Ngoài ra, chân đưa lên cao là thế cất tiền (Sách Thái Vi quốc tế Ngọc Ký lưu giữ thông tin-PV). Khi trở về vua Trần Nhân Tông đi qua bia đá thì thấy chân ngựa đá bị lấm bùn nên đề thơ.
Được biết, đôi ngựa đá được đặt tại đền Thái Vi để tri ân các vị vua Trần (Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông...) đã có công đánh đuổi giặc Nguyên Mông.
.svg){kind=icon}
