Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và tự động hóa phát triển mạnh mẽ, việc lựa chọn ngành học ít lỗi thời, “miễn nhiễm với thất nghiệp” là nỗi trăn trở của nhiều phụ huynh, học sinh.
Jackson Curtis, 28 tuổi, từng dự định gắn bó lâu dài với ngành bảo hiểm, nhưng sau hơn 3 năm làm việc, anh hiện rẽ hướng sang nghề cứu hỏa.
Sống gần Tacoma (bang Washington, Mỹ), Curtis lo ngại trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ sớm thay thế công việc văn phòng của mình, vốn chủ yếu là nhập liệu. “Ngay cả khi AI có thể hỗ trợ chữa cháy, con người vẫn luôn cần sự đồng cảm từ một người thật sự quan tâm trong những khoảnh khắc khủng hoảng”, Curtis nói.
Nỗi lo chưa rõ, nhưng đủ để thay đổi lựa chọn nghề nghiệp
Theo WSJ, tác động của AI lên thị trường lao động hiện vẫn chủ yếu nằm trên các nghiên cứu học thuật hơn là bằng chứng rõ ràng. Tuy vậy, nhiều người trẻ, đặc biệt là những người mới bắt đầu sự nghiệp, đã tính toán tương lai, coi AI là yếu tố quan trọng khi chọn nghề.
Một số chuyển hướng sang lao động chân tay hoặc khởi nghiệp để tránh rủi ro từ AI. Những người khác lại chủ động đón đầu công nghệ này để tận dụng “làn sóng AI” và tạo lợi thế cạnh tranh.
“Các em học sinh đều biết AI sẽ có tác động, chỉ là chưa rõ mức độ và hình thức ra sao”, bà Stacie Gleason, cố vấn hướng nghiệp tại một trường trung học ở New Jersey, cho biết. Theo bà, mỗi ngày đều có học sinh năm cuối hỏi về ảnh hưởng của AI đến tương lai của các em.
Khảo sát gần đây của ĐH Harvard với người Mỹ 18-29 tuổi cho thấy 59% xem AI là mối đe dọa đối với cơ hội việc làm, đặc biệt là những người đã tốt nghiệp đại học; 41% cho rằng AI sẽ khiến công việc của họ trở nên kém ý nghĩa hơn.
Trong khi đó, nghiên cứu của ĐH Stanford chỉ ra rằng từ cuối năm 2022 đến tháng 9/2025, việc làm của nhóm lao động 22-25 tuổi trong các ngành dễ bị AI tác động (như lập trình viên, nhân viên chăm sóc khách hàng) đã giảm 16% so với các ngành ít bị ảnh hưởng.
Ryder Paredes (22 tuổi) từng theo học ngành khoa học máy tính. Khi anh bắt đầu học cách đây 3 năm, AI vẫn còn ở giai đoạn sơ khai. Nhưng chỉ sau một thời gian ngắn, công nghệ này phát triển nhanh đến mức anh lo mình sẽ khó tìm việc.
Paredes quyết định bỏ học đại học năm ngoái và chuyển sang học nghề điện.
Không riêng Paredes, số lượng sinh viên đăng ký các trường cao đẳng nghề đã tăng mạnh trong những năm gần đây, tăng gần 20% kể từ năm 2020, theo dữ liệu từ National Student Clearinghouse.
Không chỉ người trẻ, phụ huynh cũng bắt đầu lo về tương lai nghề nghiệp của con cái trong kỷ nguyên AI.
Ông Babith Bhoopalan, từng làm tại Microsoft trước khi mở công ty tư vấn riêng, cho biết các bữa cơm gia đình ông thường xoay quanh nỗi lo này. Để hỗ trợ con gái 17 tuổi, ông đã lập một cẩm nang nghề nghiệp, phân tích những công việc khó bị AI thay thế, như bác sĩ hay nhà ngoại giao. Tài liệu này sau đó được chia sẻ rộng rãi và thu hút hơn 5.500 lượt xem.
Nhiều nghiên cứu cũng cho thấy các công việc cần tương tác trực tiếp thường ít bị ảnh hưởng hơn. Một nghiên cứu của công ty AI Anthropic chỉ ra rằng các ngành như nông nghiệp, xây dựng khó bị tự động hóa, trong khi lập trình hay chăm sóc khách hàng lại dễ bị thay thế hơn. Phân tích của Microsoft cũng đưa ra kết luận tương tự.
Con gái ông Bhoopalan dự định học ngành quan hệ quốc tế, một phần vì cho rằng lĩnh vực này “khó bị AI thay thế” hơn so với tài chính.
Người trẻ sẵn sàng đổi hướng
Khảo sát năm ngoái với hơn 3.000 người Mỹ từ 16 tuổi trở lên cho thấy mối lo về việc mất việc do AI là khá phổ biến. Trong nhóm 16-34 tuổi, có tới 44% cân nhắc chuyển hướng nghề nghiệp vì AI, trong khi ở nhóm trên 55 tuổi chỉ là 4%.
Một số người trẻ chọn đi theo hướng ngược lại: Theo đuổi AI để tận dụng cơ hội.
Vedant Vyas (21 tuổi) đã tạm dừng việc học tại ĐH Guelph (Canada) để toàn tâm phát triển startup AI mang tên Opennote. Anh cho rằng chương trình học không còn phù hợp với thực tế thị trường lao động.
Quyết định này đã mang lại kết quả: Vyas và các cộng sự đã huy động được hơn 4 triệu USD cho dự án, một nền tảng gia sư sử dụng AI.
Dù vậy, việc đón nhận AI không phải lúc nào cũng dễ dàng, nhất là khi nhiều người trẻ từng được khuyên tránh sử dụng công nghệ này trong học tập.
Một khảo sát của NBC cho thấy 61% người 18-34 tuổi có cái nhìn tiêu cực về AI, cao hơn 15 điểm phần trăm so với trung bình chung.
Ollie Carson, sinh viên 19 tuổi tại ĐH Texas ở Dallas, cho biết cô “phản đối mạnh mẽ” AI vì lo nó sẽ khiến nhiều người mất việc. Tuy nhiên, cô vẫn dự định học thêm ngành marketing bên cạnh chuyên ngành hoạt hình và game để có phương án dự phòng.
Tìm kiếm sự ổn định và ý nghĩa
Quay lại câu chuyện của Curtis, anh đã vượt qua vòng thi tuyển lính cứu hỏa và đang tham gia phỏng vấn tại các đơn vị trong khu vực. Anh tin rằng công việc mới không chỉ mang lại thu nhập tốt hơn mà còn ý nghĩa hơn.
Bạn gái anh, Jewel Rudolph (25 tuổi), cũng tin rằng quyết định khởi nghiệp từ năm 2019 là đúng đắn. Cô mở cửa hàng bán món sinh tố trái cây và không vào đại học như mong muốn của mẹ. “Tôi cảm thấy yên tâm vì AI không thể thay thế công việc mình đang làm”, cô nói.
Tại New York, Luke St. Amand (25 tuổi) từng bỏ công việc về AI với mức lương lên tới hàng trăm nghìn USD/năm tại Amazon, để đồng sáng lập một startup giáo dục. Một phần lý do là anh lo mình đang “đào tạo người thay thế chính mình”.
Hiện tại, anh lại sử dụng AI để phát triển doanh nghiệp, từ viết hồ sơ xin tài trợ đến sản xuất video và phát triển phần mềm.
“Tôi biết mình đã chọn đúng hướng”, St. Amand nói.
MỸ - Vào đại học từng được xem là “tấm vé vàng” cho tương lai. Nhưng hiện nay, ngay cả những người sở hữu nhiều bằng cấp cũng chật vật giữa thị trường lao động đầy khắc nghiệt, phải đối mặt với "việc ma", AI và mức cạnh tranh khốc liệt.
.svg){kind=icon}
