Doanh nghiệp phần mềm sẽ "khổ" vì WTO?

Thiếu nhân lực, thị trường trong nước nhỏ bé, manh mún, tình trạng vi phạm bản quyền cao... là những "hành trang" ngành phần mềm mang vào WTO. 

Thời điểm gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đang cận kề. Các doanh nghiệp phần mềm sẽ như thế nào khi Việt Nam gia nhập WTO? Đây là vài suy nghĩ của một người trong cuộc về thực trạng của ngành phần mềm Việt Nam và những khó khăn các doanh nghiệp phần mềm đang phải đối mặt.

Nguồn nhân lực: Chưa đủ để tiếp cận thị trường quốc tế

Lâu nay, các công ty phần mềm luôn ở tình trạng khủng hoảng thiếu, không đến mức trầm trọng nhưng thực sự là rất thiếu. Không có ai đứng ra làm thống kê nhân lực, không có viện nghiên cứu nào đánh giá trung thực về nhân lực cho ngành CNTT. Thiếu thế nào, yếu thế nào đến nay chúng ta chưa có một nghiên cứu nghiêm túc nào. Chúng ta mới đưa ra con số rất chung, ví dụ con số 50.000 nhân lực CNTT cho đến năm 2005 nhưng cũng không nói rõ đó là con số đạt tiêu chuẩn gì. Có lẽ, chúng ta cần đánh giá nhân lực ở mức đáp ứng được thị trường, không phải là ở khía cạnh con số. Đa số nhân lực CNTT mới ở mức vào cuộc, bắt đầu nghề nghiệp.

Sự thiếu hụt nhân lực thúc đẩy các doanh nghiệp lập ra các cơ sở đào tạo, đáp ứng nhu cầu cho mình và thừa thì cung cấp cho thị trường. Gần đây, FPT đã được phép mở trường đại học, sắp tới sẽ có thêm một số công ty khác được phép đào tạo. Nhưng để lực lượng này đáp ứng được nhu cầu của thị trường, còn phải mất ít nhất là 4 năm nữa.

Nhiều công ty phần mềm bắt đầu khai phá thị trường nước ngoài. Từ vài năm nay, khi thị trường Ấn Độ và Trung Quốc có vấn đề, các doanh nghiệp nước ngoài nhìn tới Việt Nam như là lựa chọn mới. Tuy nhiên, sau một thời gian, họ cũng không tìm được những gì họ muốn tìm kiếm. Các quốc gia khác như Ấn Độ, Trung Quốc, các doanh nghiệp nước ngoài vào tuyển được hàng ngàn nhân viên, nhưng với Việt Nam rất khó làm được như vậy.

Nếu WTO làm cho môi trường cạnh tranh tốt lên, nếu nhiều doanh nghiệp vào Việt Nam sử dụng nguồn nhân lực giá rẻ, đó thực sự là một nguy cơ, là một cuộc cạnh tranh lớn. Tuy nhiên, với nguồn nhân lực hiện nay, điều này có lẽ rất khó xảy ra. Nếu có, sự tham gia của các doanh nghiệp nước ngoài sẽ dần dần, không ồ ạt, nhất là ở khía cạnh quy mô.

Dự báo, đến năm 2007, thị trường gia công của các quốc gia Nhật, châu Âu và Mỹ lên tới 27 tỷ USD. Trong khi đó, cường quốc gia công Ấn Độ cũng chỉ đáp ứng được phân nửa nhu cầu. Một dự báo khác của IDG cho rằng, thị trường Mỹ sẽ thiếu khoảng 1 triệu nhân lực CNTT vào năm 2010. Ngay cả Ấn Độ, cường quốc gia công, cũng được dự báo sẽ thiếu khoảng 400.000 nhân lực CNTT vào năm 2008. Đó là cơ hội cho các quốc gia có điều kiện và lợi thế nhất định về gia công như Việt Nam. Tuy nhiên, nhân lực là vấn đề nghiêm trọng cần giải quyết ngay. Thị trường có thể đáp ứng ngay được con số 1000-2000 người mới có hy vọng phát triển được.

Thị trường:  Vòng luẩn quẩn

Thị trường phần mềm trong và ngoài nước còn quá nhỏ bé, và có những dấu hiệu phát triển không ổn định. Thị trường gia công cho nước ngoài chỉ có FPT là có trên 1000 người, còn lại đa số dưới 1000 người, trong đó phổ biến là vài chục người. Cả thị trường phần mềm đã phát triển hơn sáu năm mà chỉ có một công ty hơn 1000 người là điều khó chấp nhận được. Trên thực tế, những doanh nghiệp nước ngoài đang làm ăn với Việt Nam chủ yếu là những công ty nhỏ, chỉ giao những việc nhỏ. Từ quy mô nhỏ vài chục người lên đến quy mô 1000 người đòi hỏi thời gian rất lâu.

Chiến lược của các công ty PM Việt Nam với thị trường nước ngoài cũng không rõ ràng. Các công ty đi theo cơ hội mang tính chất nhỏ, chưa nhắm đến những công ty có ảnh hưởng lớn đến thị trường để tìm cơ hội cho mình. Điều này xuất phát từ thực tế là sức mạnh của công ty phần mềm chưa đủ để tiếp nhận khách hàng lớn. Sâu xa của vấn đề cũng bắt nguồn từ vấn đề nhân lực còn yếu.

Hơn thế, các công ty phần mềm không được đầu tư của thị trường tài chính, chủ yếu tự cung tự cấp, “lấy ngắn nuôi dài” bằng nguồn tài chính của mình. Trong khi đó, lĩnh vực kinh doanh phần mềm cần đầu tư lớn, dài hơi mới có thể phát triển ổn định ra thị trường nước ngoài. Bên cạnh đó, sự hợp tác, bắt tay giữa các công ty phần mềm chưa thấy có. Những bài học thành công chưa được phổ biến rộng rãi. Một số công ty lớn thà mất việc còn hơn là giao việc cho công ty khác.

Thị trường trong nước phát triển không ổn định, đang trong vòng luẩn quẩn. Tỷ lệ vi phạm bản quyền tràn lan. Chi tiêu của thị trường doanh nghiệp cho phần mềm rất thấp do trình độ các doanh nghiệp có khả năng tiếp cận CNTT còn hạn chế. Vì thế, các công ty phần mềm không có đầu tư để có giải pháp tốt. Từ đó, họ không có giải pháp tốt cung cấp cho thị trường, nên các doanh nghiệp không trông đợi lắm từ giải pháp của các doanh nghiệp phần mềm. Đó là cái vòng luẩn quẩn đang kìm hãm sự phát triển của thị trường phần mềm trong nước.

Làm sao để phát triển thị trường phần mềm trong nước khi CNTT chưa là thiết yếu với các doanh nghiệp? Chính vì thế, cần có đánh giá về ứng dụng CNTT trong một số doanh nghiệp điển hình. Thị trường sẽ tiếp tục ì ạch nếu không có những công ty áp dụng thành công đủ mức khơi dậy thị trường. Ở các thị trường khác, đều có hiện tượng này, giống như sự xuất hiện của VinaGame trong thị trường game ở Việt Nam vừa rồi, khi có công ty này thị trường game phát triển rất sôi động, thành trào lưu thị trường.                  

Trần Sơn

(12/10/2006)