Sau 5 năm thực hiện Nghị định 115, đến nay về cơ bản, các cơ sở nghiên cứu khoa học đã được tự chủ, nhưng quyền tự chủ quan trọng nhất họ lại chưa thực sự có, là tự chủ về tài chính.

Tài chính cho hoạt động KHCN, trên lý thuyết đến từ 3 nguồn: Nhà nước, xã hội và doanh nghiệp. Thống kê cho thấy, tổng đầu tư của 3 nguồn này cho hoạt động nghiên cứu chỉ chiếm chưa đến 1% trên tổng GDP (trong đó từ ngân sách nhà nước là khoảng 0,5%).

Điều đáng nói là con số 1% ít ỏi này, theo dư luận của cộng đồng khoa học, đang bị sử dụng kém hiệu quả, do cơ chế tài chính mang nặng tính hành chính.


Đại diện một viện nghiên cứu cho biết, để giải ngân nguồn tiền ngân sách Nhà nước, ai làm khoa học cũng quen với việc trầy trật vượt "hàng rào" quy định cứng nhắc. Ví dụ, phải đệ trình dự toán chi tiết kinh phí đề tài, lập kế hoạch ứng dụng công nghệ từ trước một năm rưỡi để được phê duyệt nửa năm trước khi đi vào thực hiện. Bởi vậy khi kế hoạch đi vào thực hiện thì đã có nhiều vấn đề trở nên không còn thiết thực hoặc lạc hậu, khiến nhà khoa học thường phải co kéo ngân sách cố định ban đầu để chi cho nhiều hạng mục phát sinh (chưa kể việc đối phó với trượt giá).

Cùng với đó là hàng loạt thủ tục hành chính như hóa đơn, xin xác nhận… ở khâu thanh quyết toán, khiến nhiều nhà khoa học tốn nhiều thời gian và công sức, khó tập trung cho công tác chuyên môn.

Ngoài ra, việc cấp ngân sách còn mang nặng tính hình thức theo kiểu "đem con bỏ chợ", chỉ rót tiền mà không quan tâm kết quả đầu ra. Từ đó xuất hiện tình trạng để đạt được một mục tiêu khoa học, có rất nhiều đề tài nối đuôi ra đời. Đề tài sau hoặc không tận dụng được kết quả nghiên cứu của đề tài trước, hoặc giẫm chân lên những công đoạn đã được thực hiện, gây lãng phí không chỉ tiền bạc mà cả công sức lao động.

Đấy là tiền ngân sánh để triển khai hoạt động nghiên cứu khoa học, đổi mới công nghệ. Về tài sản (đất đai, máy móc, thiết bị), đến thời điểm này các tổ chức KH&CN vẫn chưa được phép cho thuê, chuyển nhượng, góp vốn hoặc trực tiếp đem ra sản xuất kinh doanh. Có những máy móc đắt tiền mua về đắp chiếu, trong khi chúng hoàn toàn có thể trở nên hữu ích nếu các tổ chức nghiên cứu có quyền tự do sử dụng khai thác kể cả sử dụng cho mục đích sản xuất kinh doanh.

Để xóa bỏ những bất cập nêu trên, năm 2006 Thông tư 93 ra đời, trao quyền điều chỉnh dự toán kinh phí cho tổ chức, cá nhân chủ trì nhiệm vụ KH&CN. Năm 2005 Chính phủ ban hành Nghị định 115, trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho các tổ chức KH&CN công lập. Năm 2007, Thông tư 44 được ban hành, quy định chi trả xứng đáng cho lao động khoa học. Năm 2008, thành lập Quỹ Phát triển KH&CN Quốc gia, tạo cơ hội rộng mở cho mọi thành phần trong xã hội được tiếp cận với các nguồn tài chính của Chính phủ khi tiến hành hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.

Việc triển khai các chương trình tài trợ của Quỹ Phát triển KH&CN Quốc gia theo cơ chế mới như tài trợ nghiên cứu cơ bản trong khoa học tự nhiên được cộng đồng khoa học đánh giá như một "bước tiến thành công có tính cách mạng" trong quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học ở Việt Nam.

Tuy nhiên, để tạo ra sự chuyển biến rõ rệt trong hoạt động nghiên cứu KH&CN, theo Thứ trưởng Bộ KH&CN Nguyễn Quân, cần phải giao quyền tự chủ cao nhất và triệt để cho các tổ chức KH&CN công lập, nhất là quyền tự chủ về tài chính.

Vậy cơ chế tài chính trong lĩnh vực KH&CN cần được đổi mới như thế nào? Người quản lý ngân sách Nhà nước đầu tư cho KH&CN nên chọn lĩnh vực đầu tư nào cho hiệu quả? Có nên "phi hành chính hóa" các thủ tục xét duyệt đề tài, giải ngân kinh phí nghiên cứu khoa học, đổi mới công nghệ? Nhà khoa học nên được trao những quyền gì để tự chủ về tài chính để cống hiến hiệu quả? Mục tiêu - sản phẩm cuối cùng cần được xét duyệt ra sao, theo tiêu chí nào?...

Nhằm tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc đồng thời đáp ứng quan tâm của bạn đọc về quyền tự chủ tài chính của tổ chức KH&CN, Báo VietNamNet phối hợp với Bộ KH&CN tổ chức Giao lưu trực tuyến với chủ đề "Hiến kế đổi mới cơ chế tài chính cho KH&CN".

Địa điểm: Tòa soạn Báo VietNamNet, 141 Bà Triệu, Hà Nội
Thời gian: 9h ngày 09/12/2010
Khách mời:
- Ông Trần Văn Tùng, Vụ trưởng Vụ TCCB, Bộ KH&CN
- Ông Nguyễn Trọng Thụ, Vụ trưởng vụ KHTC, Bộ KH&CN
- GS. Châu Văn Minh, Chủ tịch Viện KH&CN Việt Nam
- Ông Nguyễn Xuân Tài - Tổng giám đốc Công ty cổ phần dịch vụ công nghệ thông tin Naiscorp, người điều hành Socbay.com
Kính mời bạn đọc đặt câu hỏi tại đây

  • VietNamNet