Sáng ngày 10/10/1954, các đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam tiến vào tiếp quản Thủ đô trong niềm vui mừng của nhân dân. Những lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên các đường phố, đoàn quân chiến thắng trở về giữa sự đón chào của đồng bào Hà Nội. Hình ảnh ấy trở thành biểu tượng của thắng lợi của cuộc kháng chiến giành độc lập dân tộc.

Hà Nội được giải phóng không chỉ là thắng lợi của riêng Hà Nội, mà là thắng lợi của cả dân tộc. Làm nên ngày lịch sử ấy là sức mạnh của toàn dân, từ miền xuôi đến miền ngược, từ đô thị đến nông thôn, từ các chiến khu, vùng tự do đến những địa bàn còn nằm trong vòng kiểm soát của đối phương. Đó là sức mạnh được tạo nên bởi sự đồng lòng, đóng góp và hy sinh của nhân dân cả nước.

GPTĐ 2.jpg
Nhân dân nồng nhiệt chào đón và tặng hoa cho các chiến sĩ trên đường vào tiếp quản Thủ đô, sáng 10/10/1954. Ảnh: Tư liệu TTXVN

Trong đội hình tiến về tiếp quản Thủ đô có những người con của Hà Nội và nhiều địa phương trên cả nước. Có những chiến sĩ từng chiến đấu trong Trung đoàn Thủ đô, gắn với những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến. Có những người đã trải qua các chiến trường ác liệt, trong đó có những cán bộ, chiến sĩ vừa làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ. Họ cùng hội tụ trong đội hình chiến thắng ngày 10/10, làm nên một hình ảnh giàu ý nghĩa: những người đã chiến đấu vì cả nước trở về giải phóng Thủ đô của cả nước.

Đằng sau những người lính xông pha nơi chiến trường là hậu phương rộng lớn của cả nước, từ các chiến khu, vùng tự do, những làng quê và căn cứ cách mạng. Hàng triệu người dân vừa sản xuất, vừa phục vụ kháng chiến, cung cấp lương thực, nhân lực và các nguồn lực cần thiết cho chiến trường. Từ miền núi đến đồng bằng, đồng bào cả nước đã góp sức người, sức của vào thắng lợi chung.

Và thắng lợi ấy được đánh đổi bằng sự hy sinh to lớn của nhiều thế hệ người Việt Nam. Những người đã ngã xuống trên các chiến trường, những gia đình chịu mất mát, những người mẹ, người vợ và đồng bào ở hậu phương đã góp phần làm nên ngày Hà Nội trở về.

Tất cả được tập hợp, tổ chức và phát huy dưới sự lãnh đạo của cách mạng, tạo thành sức mạnh tổng hợp của dân tộc trong cuộc đấu tranh giành độc lập. Vì vậy, ngày 10/10/1954 không chỉ là ngày Hà Nội được giải phóng, mà còn là ngày sức mạnh của cả dân tộc hội tụ tại Thủ đô.

W-giai phong thu do (8).jpg

Từ ngày 7 đến 9/10/1954, các đơn vị bộ đội đã đi qua 5 cửa ô gồm Quan Chưởng, Cầu Giấy, Cầu Dền, Đống Mác, Chợ Dừa, tiến vào tiếp quản Thủ đô. Cửa ô Quan Chưởng vẫn được bảo tồn đến nay và là cửa ô duy nhất còn lại của kinh thành Thăng Long xưa. Ảnh: Thạch Thảo

Từ sức mạnh của cả dân tộc làm nên ngày giải phóng Thủ đô

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời trong một hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Chính quyền cách mạng còn non trẻ phải đối mặt với nhiều thử thách, trong khi thực dân Pháp từng bước tìm cách mở rộng chiến tranh, phá hoại nền độc lập vừa giành được. Những nỗ lực hòa hoãn để giữ gìn hòa bình không thể ngăn cản âm mưu tái chiếm Việt Nam.

Ngày 19/12/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến, khẳng định quyết tâm của cả dân tộc đứng lên bảo vệ Tổ quốc. Cùng thời điểm đó, Hà Nội trở thành một trong những chiến trường mở đầu cuộc kháng chiến. Tiếng súng từ Thủ đô vang lên trong đêm 19/12 như một lời đáp mạnh mẽ đối với hành động xâm lược, thể hiện ý chí không khuất phục của một dân tộc vừa giành được độc lập.

Cuộc chiến đấu của quân và dân Hà Nội trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến có ý nghĩa đặc biệt. Trong điều kiện tương quan lực lượng hết sức chênh lệch, các chiến sĩ và đồng bào Thủ đô đã kiên cường chiến đấu, giữ từng con phố, từng căn nhà, từng vị trí chiến đấu.

Những ngày đêm chiến đấu ở Hà Nội không chỉ nhằm bảo vệ một thành phố, mà còn nhằm giam chân địch, tạo điều kiện cho cả nước chuẩn bị bước vào cuộc kháng chiến lâu dài. Hình ảnh các chiến sĩ Trung đoàn Thủ đô chiến đấu trong những ngày mùa đông năm 1946–1947 đã trở thành biểu tượng của tinh thần “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh”.

Đó là một biểu hiện tiêu biểu của ý chí Hà Nội, nhưng đồng thời cũng là ý chí chung của cả dân tộc. Hà Nội chiến đấu vì Hà Nội, nhưng sâu xa hơn là chiến đấu vì nền độc lập của Việt Nam.

Sau khi rút khỏi Hà Nội, cuộc kháng chiến tiếp tục được triển khai trên phạm vi cả nước. Từ các căn cứ, chiến khu và vùng tự do, lực lượng kháng chiến từng bước được xây dựng và phát triển. Hà Nội trở thành một biểu tượng của tinh thần kháng chiến; còn sức mạnh của cả nước trở thành chỗ dựa để cuộc chiến đấu tiếp tục tiến lên.

Trong chín năm kháng chiến, Hà Nội luôn giữ một vị trí đặc biệt trong tâm thức của cả nước. Thủ đô tạm thời nằm trong vùng kiểm soát của đối phương, nhưng không bao giờ bị tách khỏi cuộc kháng chiến và ý chí độc lập của dân tộc. Những người con Hà Nội tiếp tục chiến đấu ở nhiều chiến trường; đồng bào các địa phương cũng hướng về Thủ đô.

Đến năm 1954, thắng lợi của chiến dịch Điện Biên Phủ tạo bước ngoặt quyết định đối với cuộc kháng chiến. Hiệp định Genève được ký kết, miền Bắc được giải phóng, tạo điều kiện để Hà Nội trở về với vị thế Thủ đô của một quốc gia độc lập.

GPTĐ 1.jpeg
Nhân dân Thủ đô chào đón đoàn quân tiến vào giải phóng. Ảnh: Tư liệu TTXVN

Từ Thủ đô được giải phóng đến nơi hội tụ sức mạnh dân tộc
Ngày 10/10/1954 đánh dấu một sự thay đổi căn bản trong vị thế lịch sử của Hà Nội. Sau chín năm kháng chiến, quân đội ta tiến vào tiếp quản Thủ đô. Đó là ngày Hà Nội trở lại với vị trí trung tâm trong đời sống chính trị quốc gia.

Các cơ quan Trung ương trở về Thủ đô, bộ máy nhà nước được củng cố và xây dựng; các hoạt động đối nội, đối ngoại từng bước được triển khai từ Hà Nội. Từ đây, Thủ đô trở thành nơi tập trung ngày càng nhiều các hoạt động về chính trị, ngoại giao, giáo dục, khoa học và văn hóa.

Điều đáng chú ý hơn là từ sau ngày giải phóng, Hà Nội không chỉ trở thành nơi đặt các cơ quan Trung ương, mà ngày càng trở thành nơi hội tụ con người và nguồn lực của cả dân tộc.

Từ mọi miền đất nước, cán bộ, chiến sĩ, trí thức, nhà khoa học, văn nghệ sĩ, sinh viên và những người lao động đến Hà Nội học tập, công tác, nghiên cứu, sáng tạo và cống hiến. Mỗi người mang theo một phần quê hương của mình: tri thức, kinh nghiệm, phong tục, văn hóa, truyền thống và khát vọng. Hà Nội vì thế không chỉ tiếp nhận con người từ các vùng miền, mà còn trở thành không gian gặp gỡ và giao thoa của nhiều dòng văn hóa Việt Nam.

Trong các trường đại học, viện nghiên cứu, cơ quan văn hóa, cơ quan báo chí và các thiết chế quốc gia ở Hà Nội, những con người đến từ nhiều địa phương cùng làm việc, học tập và sáng tạo. Những dòng người ấy tạo nên một nguồn lực đặc biệt cho Thủ đô. Đó là nguồn lực trí tuệ của cả nước.

Hà Nội là Thủ đô của cả nước không chỉ bởi đây là trung tâm chính trị quốc gia, mà còn là một trung tâm văn hóa – giáo dục, một không gian hội tụ và kết nối các nguồn lực của dân tộc.

Nếu trong kháng chiến, Hà Nội là nơi thể hiện ý chí chiến đấu của dân tộc, thì trong hòa bình, Hà Nội trở thành nơi quy tụ sức mạnh để xây dựng đất nước. Những người từ mọi miền đến Hà Nội không làm mất đi bản sắc của quê hương mình; ngược lại, họ góp phần làm cho văn hóa Hà Nội thêm phong phú, đời sống trí tuệ thêm đa dạng và sức sống của Thủ đô thêm mạnh mẽ.

“Hà Nội – nơi hội tụ của dân tộc” không chỉ là một cách diễn đạt giàu tính biểu tượng. Đó còn là một quá trình lịch sử được hình thành từ chính vị trí đặc biệt của Thủ đô trong đời sống quốc gia. Hà Nội tiếp nhận sức mạnh từ mọi miền, đồng thời chuyển hóa và lan tỏa những giá trị ấy trở lại cả nước.

Cùng với quá trình xây dựng đất nước, Thủ đô từng bước đảm nhận vai trò trung tâm chính trị, trí tuệ, văn hóa và phát triển của quốc gia. Hà Nội trở thành nơi hoạch định và tổ chức thực hiện nhiều chủ trương, chính sách lớn của đất nước.

Cùng với đó, Hà Nội ngày càng giữ vị trí quan trọng trong hoạt động đối ngoại. Các cơ quan đại diện ngoại giao, tổ chức quốc tế, các cuộc gặp gỡ và sự kiện đối ngoại góp phần đưa Thủ đô trở thành một cửa ngõ quan trọng của Việt Nam trong quan hệ với thế giới. Hà Nội trở thành diện mạo quốc tế của đất nước.

Một trong những sức mạnh đặc biệt của Hà Nội là con người và sức mạnh đổi mới, sáng tạo. Với truyền thống ngàn năm văn hiến, Hà Nội từ lâu đã là một trung tâm giáo dục quan trọng. Sau năm 1954, hệ thống các trường đại học, viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo ngày càng được mở rộng, tạo thành một không gian tri thức có ảnh hưởng lớn đối với cả nước.

Các trường đại học, viện nghiên cứu và diễn đàn khoa học ở Hà Nội cũng tạo ra môi trường giao lưu giữa nhiều ngành, nhiều thế hệ và nhiều cách tiếp cận. Từ đây hình thành những mạng lưới hợp tác khoa học vượt ra ngoài phạm vi Thủ đô, kết nối Hà Nội với các địa phương và với cộng đồng khoa học quốc tế.

Hà Nội cũng là một không gian văn hóa đặc biệt. Là nơi lắng hồn núi sông, Thủ đô mang trong mình những lớp trầm tích của lịch sử Thăng Long - Đông Đô - Đông Quan - Đông Kinh. Nhưng Hà Nội hiện đại không chỉ được tạo nên từ truyền thống của riêng mình.

Hà Nội còn là nơi giao thoa nhưng không hòa tan các giá trị văn hóa vùng miền. Sự khác biệt không bị xóa bỏ mà được đặt trong một không gian chung, qua đó làm phong phú thêm bản sắc của Thủ đô. Hà Nội cũng là nơi truyền thống gặp hiện đại, văn hóa dân tộc gặp gỡ văn hóa quốc tế. Đây là cơ sở để Thủ đô phát huy sức mạnh văn hóa trong phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa, sáng tạo nghệ thuật và quảng bá hình ảnh Việt Nam.

Bước sang kỷ nguyên mới, cả dân tộc thực hiện khát vọng đưa đất nước đi tới hùng cường, dân tộc tới phồn vinh, Hà Nội trở thành đầu tàu kinh tế và là trung tâm đổi mới sáng tạo.

Từ công cuộc Đổi mới, Hà Nội ngày càng khẳng định vị trí là một trong những trung tâm kinh tế lớn của cả nước. Đặc biệt, sự phát triển của kinh tế tri thức, công nghệ số và đổi mới sáng tạo đang tạo ra những động lực mới.

Hà Nội ngày càng trở thành nơi kết nối giữa trường đại học và doanh nghiệp, giữa nghiên cứu và sản xuất, giữa công nghệ và thị trường, giữa sáng tạo văn hóa và các ngành công nghiệp mới. Giờ đây, vai trò của Thủ đô không chỉ được đo bằng quy mô kinh tế, mà còn bằng khả năng kết nối và chuyển hóa tri thức, con người, công nghệ và vốn xã hội thành những giá trị mới.

Sau hơn bảy thập niên kể từ ngày giải phóng, vai trò của Hà Nội ngày càng được phát huy qua khả năng tiếp nhận, tập trung các nguồn lực, chuyển hóa và lan tỏa những giá trị được tạo ra tại Thủ đô.

Bước vào giai đoạn phát triển mới, Hà Nội đứng trước những yêu cầu khác trước. Chuyển đổi số, kinh tế tri thức, đổi mới sáng tạo, hội nhập quốc tế và công nghiệp văn hóa đang mở ra những không gian phát triển mới.

Mang trong mình sức mạnh của cả một dân tộc, Hà Nội đang từng bước trở thành một đô thị xanh, thông minh, hiện đại; hội nhập quốc tế sâu rộng, có năng lực cạnh tranh cao và chất lượng sống tốt, hướng tới một đô thị toàn cầu, một trung tâm đổi mới sáng tạo quan trọng của khu vực châu Á - Thái Bình Dương vào năm 2045.