Loại quả đặc sản nào ở miền Bắc có hạt tươm dầu, được dùng thay mỡ lợn, dầu ăn?

Cây đài hái (còn có tên khác là du qua, dây mỡ lợn, then hái, dây sén, mác kịnh) mọc tự nhiên trong rừng, được phân bố chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc như Bắc Kạn, Lào Cai, Lạng Sơn, Thái Nguyên…

Ngoài lá và thân dùng làm dược liệu, quả của loại cây này còn được tận dụng làm thức ăn, xem như đặc sản trời ban.

Quả đài hái có kích thước tương đối lớn. Bên trong có phần thịt trắng, mềm như cùi bưởi và nhiều hạt to, chứa ngập dầu.

Tỷ lệ dầu trong hạt đài hái có thể đạt tới 60-65%. Nếu làm chín, hạt tiết ra phần dầu hơi đặc, màu vàng nhạt, không mùi, không vị nhưng béo ngậy gần giống mỡ lợn.

Bởi vậy mà ở nhiều địa phương, người ta còn gọi đài hái là quả mỡ lợn, dùng làm thực phẩm thay thế mỡ lợn và dầu ăn.

Ảnh: Mai Tây Bắc

Trám đen là cây trồng quen thuộc ở nhiều tỉnh miền núi phía Bắc, phổ biến nhất là tại xã Hoàng Vân, tỉnh Bắc Ninh (trước thuộc huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang) và xã Điềm Thụy, tỉnh Thái Nguyên.

Loại cây này cũng xuất hiện ở một số tỉnh Bắc Trung Bộ như Hà Tĩnh, Nghệ An nhưng trám miền Bắc được đánh giá ngon và sản lượng dồi dào hơn. 

Trước khi chế biến, quả trám cần được rửa sạch rồi đem “ỏm” – tức ngâm nước nóng khoảng 60-70°C trong 15-20 phút cho đến khi thịt mềm, giảm bớt vị chát, dễ bóc.

Quả trám sau khi ỏm có thể dùng để chế biến nhiều món: gỏi, xôi, nem cuốn, kho thịt hay kho cá…

Củ sâm đất (còn gọi là khoai sâm, Hoàng Sin Cô, địa tàng thiên, Yacon) được trồng nhiều ở vùng núi phía Bắc, đặc biệt là các tỉnh Lào Cai, Sơn La, Lai Châu...

Thoạt nhìn, củ sâm đất khá giống khoai lang nhưng ruột có màu trắng trong hoặc vàng nhạt, đặc biệt tỏa ra mùi thơm đặc trưng giống nhân sâm.

Loại củ này nhiều nước, vị ngọt thanh, ăn giòn và mát. Ngoài việc gọt vỏ ăn sống, bà con địa phương còn chế biến củ sâm đất thành nước giải khát, ngâm rượu hoặc làm các món ăn như xào, nộm, nấu canh.

Ảnh: Hà Duyên

Hồng da tre là thức quả nổi tiếng ở vùng đất Thái Nguyên, nhiều năm nay được xem như đặc sản “nhất định phải thử” vào mùa thu miền Bắc.

Sở dĩ có tên gọi thú vị như vậy là bởi loại quả này có vỏ màu xanh, nhẵn như thân cây tre. Khi chín, quả hơi ửng vàng rồi chuyển dần sang màu trong như thạch, còn phần thịt bên trong ăn ngọt mát, vừa dẻo vừa giòn.

Khi ăn, người ta bổ đôi quả hồng chín rồi lấy thìa xúc từng miếng vừa ăn.

Phần vỏ của loại hồng này tuy mỏng nhưng cứng, giống như chiếc bát thu nhỏ để thực khách có thể vừa xúc ăn, vừa từ từ cảm nhận phần thịt dẻo, ngọt, xen lẫn vị giòn sần sật và thanh mát như thạch.

Ảnh: Nguyễn Thu Phương

Dưa gang muối là món ăn phổ biến và được xem như một loại đặc sản ở Quế Võ (Bắc Ninh). Đây là nơi có diện tích trồng dưa gang lớn bậc nhất vùng đất quan họ, tập trung ở các phường như Phù Lương, Việt Hùng, Quế Tân, Bằng An.

Theo người dân địa phương, dưa gang ăn sống thì giòn, mát, mọng nước giống dưa chuột, còn chín thì bở nhưng không thơm như dưa bở hay dưa lê. Loại dưa này có thể phơi khô để bảo quản, sử dụng quanh năm nhưng ngon nhất vẫn là đem muối, nén.

Sau khi muối, dưa gang có lớp vỏ màu trắng, ăn giòn sần sật, có thể thưởng thức ngay hoặc chế biến thành các món như làm nộm, kho thịt, kho cá…

Trong đó, món dưa gang muối xào thịt ba chỉ được người dân Bắc Ninh ưa chuộng hơn cả, dễ làm mà lại ngon, ăn tốn cơm.