Nghiện video ngắn đang âm thầm “đục khoét” não bộ như thế nào?

Lướt TikTok, Reels hay YouTube Shorts đã trở thành thói quen hằng ngày của hàng triệu người, đặc biệt là giới trẻ. Chỉ với một cú vuốt ngón tay, một thế giới giải trí đầy màu sắc mở ra. Nhưng đằng sau sự xả stress nhanh chóng đó, các nhà khoa học và chuyên gia y tế đang gióng hồi chuông cảnh báo về một hội chứng tâm lý mới: Nghiện video ngắn (Short-form Video Addiction - SVA).

Vậy hiện tượng này âm thầm "đục khoét" não bộ và cuộc sống của chúng ta như thế nào dưới góc nhìn y khoa?

Theo ông Võ Đôn, bác sĩ chuyên khoa 2, phòng khám thần kinh XKV, bản chất nghiện video ngắn là tình trạng người dùng xem các video có thời lượng siêu ngắn (từ 15 đến 60 giây) một cách cưỡng chế, liên tục và không thể kiểm soát, dẫn đến sự lệ thuộc nặng nề về mặt tâm lý.

Điều này xảy ra do cạm bẫy từ thuật toán khi các nền tảng như Facebook, TikTok, YouTube, sử dụng thuật toán thông minh để "đọc vị" sở thích của người xem, liên tục đẩy ra những nội dung mà họ thích nhất.

Hay vòng lặp dopamine, mỗi lần một video thú vị xuất hiện, não bộ lập tức tiết ra dopamine – hormone của sự thỏa mãn. Vì các video quá ngắn và thay đổi liên tục, não bộ liên tục nhận được những "cú hích" phần thưởng tức thì. Kết quả là người dùng rơi vào cái bẫy "xem thêm một cái nữa thôi", biến việc cầm điện thoại thành một hành vi phản xạ vô điều kiện, thèm thuồng và khó dứt ra được.

Bác sỹ Võ Đôn cho biết, dưới lăng kính thần kinh học, các chuyên gia phát hiện ra rằng não bộ của một người nghiện video ngắn có những thay đổi sinh học rất giống với người nghiện chất kích thích (như rượu, bia, chất gây nghiện) hay nghiện game.

Những tổn thương chung bao gồm: Mất khả năng tự điều tiết cảm xúc và tâm trạng lên xuống thất thường; cảm giác thèm thuồng tột độ khi không được cầm điện thoại; hệ thống phần thưởng của não bị "chai lì", khiến người bệnh mất dần hứng thú với những niềm vui bình dị trong cuộc sống thực tế; vỏ não trước trán – "bộ chỉ huy" chịu trách nhiệm ra quyết định, kiềm chế sự bốc đồng – bị suy giảm chức năng nghiêm trọng.

Khi quét não (fMRI) những người có dấu hiệu nghiện video ngắn, các bác sĩ ghi nhận những thay đổi thú vị nhưng đáng sợ trong cách họ đưa ra quyết định:

"Mắt nhắm mắt mở" trước rủi ro: Người bị nghiện video ngắn thường kém nhạy cảm với các mất mát hay hậu quả tiêu cực. Họ chỉ nhìn thấy phần thưởng trước mắt và sẵn sàng đánh đổi thời gian, sức khỏe, tương lai để lấy sự thỏa mãn trong vài giây.

Quyết định bốc đồng: Hoạt động của các vùng não kiểm soát nhận thức và tự phản tỉnh bị suy yếu, khiến người trẻ hành động theo bản năng nhiều hơn là suy nghĩ thấu đáo. Họ biết xem nữa là hại sức khỏe, là trễ bài vở, nhưng lý trí không thắng nổi cơn thèm khát kích thích của não bộ.

Tác động của nghiện video ngắn không chỉ nằm ở việc "mất thời gian", mà nó kéo theo một chuỗi suy kiệt toàn diện về thể chất lẫn tinh thần như tâm lý nặng nề làm tăng nguy cơ mắc bệnh trầm cảm, lo âu lan tỏa và lo âu xã hội.

Hủy hoại sự tập trung, khoảng chú ý (attention span) bị bóp méo, khiến người trẻ rất khó đọc hết một trang sách dài hay tập trung nghe giảng. Kết quả học tập và hiệu suất công việc lao dốc không phanh.

Chất lượng giấc ngủ "chạm đáy" khi ánh sáng xanh và sự kích thích thần kinh liên tục khiến chứng mất ngủ trở nên trầm trọng.

Ngoài ra, người nghiện còn mắc các bệnh lý thể chất như mỏi mắt mãn tính, suy giảm thị lực, đau mỏi cổ vai gáy do cúi đầu xem điện thoại quá lâu, đi kèm nguy cơ béo phì, bệnh tim mạch vì lười vận động.

Theo bác sỹ Võ Đôn, các nghiên cứu y học cho thấy những người ở độ tuổi từ 18–34 tuổi là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất bị nghiện video ngắn, vì họ là "khách hàng mục tiêu" của các thuật toán mạng xã hội.

Bên cạnh đó là giới trẻ và thanh thiếu niên, khi vỏ não trước trán của nhóm tuổi này chưa phát triển hoàn thiện, năng lực tự kiểm soát còn yếu, lại dễ chịu áp lực từ bạn bè đồng trang lứa.

Tiếp theo là người có tiền sử dễ buồn chán hoặc cô đơn, họ tìm đến điện thoại như một chiếc "phao cứu sinh" cứu rỗi cảm xúc tạm thời, nhưng vô tình sập bẫy nghiện ngập sâu hơn.

Để “cai nghiện” video ngắn này, bác sỹ Võ Đôn thông tin, y khoa chưa đưa ra một con số tuyệt đối về thời gian sử dụng màn hình, nhưng các bác sỹ khuyến cáo mức độ an toàn khi sử dụng các thiết bị điện tử để giải trí. Theo đó, người lớn hạn chế thời gian giải trí qua màn hình dưới 2–3 giờ/ngày. Trong khi đó, trẻ em chỉ nên xem màn hình các thiết bị điện thoại dưới 1–2 giờ/ngày.

Để phục hồi não bộ cho người nghiện video ngắn cần các "liều thuốc" hành vi giúp phục hồi não bộ như cần thiết lập vùng cấm, khi đặt ra khung giờ cụ thể được dùng mạng xã hội và tuyệt đối tuân thủ.

Cai nghiện thông báo bằng cách tắt toàn bộ thông báo đẩy (push notifications) của các app video ngắn để tránh bị cám dỗ cầm điện thoại.

Đưa não bộ về với thực tại thông qua việc tăng cường chơi thể thao, học đàn, vẽ tranh, gặp gỡ bạn bè ngoài đời thực để kích hoạt lại hệ thống phần thưởng tự nhiên của cơ thể.

Khi thấy buồn chán, thay vì vô thức lướt điện thoại, hãy đứng dậy đi dạo hoặc tìm một hoạt động vận động ngắn.

Bên cạnh đó, cha mẹ hãy làm gương, hạn chế sử dụng điện thoại trong giờ ăn và thời gian quây quần bên gia đình.

Cuối cùng, nếu việc lạm dụng video ngắn đã bắt đầu phá vỡ các mối quan hệ xã hội, làm tê liệt công việc và học tập mà bản thân không thể tự dừng lại, đừng ngần ngại tìm gặp chuyên gia tâm lý. Các phương pháp như Liệu pháp Nhận thức Hành vi (CBT) sẽ giúp người dùng tái thiết lập lại cấu trúc suy nghĩ và lấy lại quyền kiểm soát cuộc đời mình từ chiếc điện thoại nhỏ bé.