Độc đáo dàn nhạc ngũ âm của người Khmer

Chia sẻ với PV VietNamNet, anh Thạch Sanh Nhất, người có uy tín trong đồng bào Khmer tại phường Bảy Hiền (TPHCM), cho biết dàn nhạc ngũ âm (Pinpeat) là nét văn hóa đặc sắc, gắn bó với đời sống tinh thần của người Khmer Nam Bộ. Từ chùa chiền, phum sóc đến các sân khấu hội diễn, những thanh âm truyền thống vẫn được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Dàn nhạc ngũ âm gồm các nhạc cụ truyền thống như trống lớn, trống nhỏ, đàn Roneat, Skor Thom, cồng, chập chõa (Chhing) và sáo. Âm nhạc này gắn liền với các nghi lễ tại chùa, lễ hội truyền thống như Chôl Chnăm Thmây, Đôn-ta, Óc Om Bóc và các hoạt động biểu diễn nghệ thuật dân gian Khmer. 

W-Dân tộc Khmer.jpg
Anh Thạch Sanh Nhất, người có uy tín trong đồng bào Khmer tại phường Bảy Hiền (TPHCM). Ảnh: Phước Sáng

Về hình thức, dàn nhạc ngũ âm truyền thống của người Khmer được cấu thành từ 5 bộ nhạc cụ, tương ứng với 5 chất liệu gồm đồng, sắt, mộc, hơi và da. Một dàn nhạc tương đối đầy đủ thường có đàn Roneat, bộ cồng Kuông Vông, trống Samphô, Skor Thom, chập chõa Chhing và kèn Srolai. Mỗi nhạc cụ đảm nhận một vai trò riêng, hòa quyện tạo nên những âm thanh đặc trưng của âm nhạc Khmer.

Theo anh Thạch Sanh Nhất, trong quá trình phát triển, đồng bào Khmer ở ĐBSCL nói chung và TPHCM nói riêng luôn giao lưu, tiếp thu có chọn lọc các yếu tố văn hóa bên ngoài, đồng thời dung hòa với bản sắc, phong tục tập quán và lối sống của cộng đồng.

Anh cho biết thêm, thời gian qua, đồng bào dân tộc Khmer tại TPHCM phấn khởi trước sự quan tâm của TPHCM trong việc giới thiệu nhạc cụ truyền thống Khmer đến công chúng.

Tại chương trình phát động hưởng ứng Chương trình hành động phát triển văn hóa Việt Nam ở TPHCM gần đây, dàn nhạc ngũ âm (Pinpeat) do nhóm anh trưng bày thu hút đông đảo khách tham quan, góp phần giới thiệu và lan tỏa những giá trị văn hóa, nghệ thuật đặc sắc của đồng bào Khmer đến công chúng.

W-dân tộc Khmer.jpg
W-dân tộc Khmer.jpg
Đồng bào dân tộc Khmer trình diễn dàn nhạc ngũ âm và giao lưu văn hóa tại TPHCM. Ảnh: Phước Sáng

"Việc bảo tồn dàn nhạc ngũ âm không chỉ là gìn giữ những nhạc cụ cổ truyền mà còn góp phần duy trì không gian sinh hoạt văn hóa, trao truyền nghệ thuật dân gian giữa các thế hệ, để những thanh âm đặc trưng của người Khmer tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay" - anh Thạch Sanh Nhất chia sẻ.

Anh mong muốn đồng bào Khmer tại TPHCM có thêm nhiều cơ hội trưng bày, giới thiệu sản phẩm và các giá trị văn hóa truyền thống, qua đó giúp công chúng hiểu hơn về bản sắc dân tộc.

Tạo điều kiện để văn hóa truyền thống tiếp nối

Được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019, nhạc ngũ âm giữ vai trò quan trọng trong đời sống tôn giáo, góp phần gắn kết cộng đồng Khmer. Việc bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ nhạc cụ mà còn phải duy trì môi trường thực hành, biểu diễn và trao truyền nghệ thuật qua các thế hệ.

Báo cáo đánh giá tác động của Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM về chính sách bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số trên địa bàn chỉ ra, quá trình đô thị hóa khiến không gian sinh hoạt văn hóa truyền thống ngày càng thu hẹp. Trong khi đó, số người am hiểu, trực tiếp truyền dạy văn hóa còn hạn chế, thế hệ trẻ ít có điều kiện thực hành thường xuyên.

Trước thực tế này, Sở đề xuất chính sách hỗ trợ các câu lạc bộ văn hóa, nghệ thuật dân gian của đồng bào dân tộc thiểu số, từ kinh phí trang bị ban đầu đến duy trì hoạt động hàng năm. Qua đó, người am hiểu văn hóa có điều kiện truyền dạy, thế hệ trẻ được tiếp nhận tri thức, kỹ năng thông qua thực hành, góp phần hạn chế nguy cơ mai một và đứt gãy quá trình trao truyền.

Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM nhấn mạnh, đồng bào dân tộc thiểu số không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể lựa chọn, thực hành và trao truyền các giá trị truyền thống. Với dàn nhạc ngũ âm, nghệ nhân và những người am hiểu văn hóa Khmer giữ vai trò trực tiếp gìn giữ, truyền dạy kỹ thuật sử dụng nhạc cụ, biểu diễn cùng những giá trị văn hóa gắn liền với loại hình nghệ thuật này.

Do đó, tạo điều kiện để cộng đồng duy trì sinh hoạt, biểu diễn, truyền dạy và khuyến khích thế hệ trẻ tham gia là yếu tố quan trọng để bảo đảm sức sống của di sản, giúp những thanh âm truyền thống tiếp tục vang lên qua các thế hệ.

W-dân tộc Khmer.jpg
TPHCM dự kiến ban hành các chính sách hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống. Ảnh: Phước Sáng

Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo TPHCM Lâm Đình Thắng cũng nhấn mạnh, công tác bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số cần lấy cộng đồng làm trung tâm, trong đó phát huy vai trò của nghệ nhân và người có uy tín trong truyền dạy tiếng nói, chữ viết, lễ hội, nghề truyền thống cho thế hệ trẻ. Thành phố cũng định hướng đẩy mạnh số hóa di sản, xây dựng bản đồ số nhằm lưu giữ và quảng bá các giá trị văn hóa.

Thời gian tới, ngành dân tộc và tôn giáo sẽ phối hợp với các đơn vị kết nối hoạt động bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa, tâm linh, qua đó tạo thêm sinh kế cho đồng bào. Ông Thắng mong muốn các địa phương, nghệ nhân và cộng đồng dân tộc cùng chung tay gìn giữ, trao truyền di sản, để các giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại.