Từ những động tác múa gắn với đời sống lao động, sinh hoạt, nghệ nhân Dương Văn Củng đã dành hơn 30 năm sáng tác, truyền dạy điệu múa dân gian Chơ Ro, góp phần gìn giữ và lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc.
Mỗi khi tiếng chiêng vang lên, điệu múa dân gian Chơ Ro lại được tái hiện qua những động tác giản dị như đưa tay ngang vai, nhún nhảy theo nhịp. Hơn 30 năm qua, nghệ nhân Dương Văn Củng (sinh năm 1977, dân tộc Chơ Ro, ngụ TPHCM) miệt mài tìm tòi, sáng tác và truyền dạy những điệu múa gắn với đời sống của đồng bào mình.
Những điệu múa từ cuộc sống thường ngày
Chia sẻ với PV VietNamNet, anh Củng cho biết, niềm đam mê múa hát bắt đầu từ thuở nhỏ. Anh thường theo bác ruột đến các lễ hội, nghi lễ của làng để xem biểu diễn. Những hình ảnh, động tác múa của người lớn dần in sâu vào ký ức, trở thành nguồn cảm hứng để anh tự học và sáng tạo.
“Gia đình khó khăn, ngoài giờ học, tôi thường lên rẫy đào khoai, mót mì, lượm ve chai kiếm tiền mua sách vở. Những năm tháng ấy giúp tôi hiểu sâu hơn đời sống lao động của người Chơ Ro. Đây cũng là chất liệu để tôi sáng tác những điệu múa mô phỏng hoạt động bẫy chim, săn bắt, hái lượm, chọc lỗ tra hạt và làm rẫy”, anh Củng kể.
Nghệ nhân Dương Văn Củng biểu diễn điệu múa dân gian Chơ Ro. Ảnh: Phước Sáng
Năm 1993, khi Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú Bà Rịa - Vũng Tàu (nay thuộc TPHCM) đi vào hoạt động, anh Củng theo học lớp 6 và tham gia đội văn nghệ của trường. Tại đây, anh được nghệ nhân dân ca Đào Văn Phước hướng dẫn, dìu dắt, tạo điều kiện phát huy năng khiếu.
Năm 1995, đội múa của trường giành giải tại hội thi văn nghệ các trường dân tộc nội trú tổ chức ở Sông Bé (Bình Dương cũ). Thành tích này tiếp thêm động lực để anh theo đuổi nghệ thuật.
Tốt nghiệp THPT năm 2003, anh về công tác tại Nhà văn hóa dân tộc Chơ Ro Phước Bình (Đồng Nai). Cuộc sống còn nhiều khó khăn, ban ngày anh làm thuê, móc mì, bốc vác để mưu sinh; tối đến lại về nhà văn hóa dạy chữ, dạy múa cho đồng bào.
Năm 2010, anh trở lại công tác tại Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú Bà Rịa - Vũng Tàu. Bên cạnh nhiệm vụ quản lý học sinh, anh phụ trách câu lạc bộ múa dân tộc, trực tiếp hướng dẫn các em học dân ca và những động tác múa truyền thống. Với anh, mỗi điệu múa được truyền dạy là thêm một cách gìn giữ văn hóa dân tộc.
Đưa văn hóa Chơ Ro đến gần hơn với cộng đồng
Theo anh Củng, múa dân gian Chơ Ro không đơn thuần là những động tác biểu diễn mà còn tái hiện đời sống lao động, sinh hoạt và tinh thần của đồng bào.
Hoạt động săn bắt, hái lượm, khai phá nương rẫy, gieo trồng đều trở thành chất liệu sáng tác. Khi mùa màng bội thu, đồng bào tổ chức lễ cúng tạ ơn thần lúa, thần sông, thần núi, thần rừng. Tiếng chiêng, nhạc cụ truyền thống hòa cùng điệu múa thể hiện niềm vui, sự đoàn kết và lòng biết ơn thiên nhiên.
Nghệ nhân Dương Văn Củng cùng đội múa hát dân gian Chơ Ro biểu diễn tại chương trình hành động phát triển văn hóa Việt Nam tại TPHCM hôm 12/11. Ảnh: Phước Sáng
Từ đó, anh Củng sáng tác những bài múa tái hiện đời sống người Chơ Ro. Khi truyền dạy, anh còn giải thích ý nghĩa, câu chuyện văn hóa đằng sau từng động tác, giúp học sinh hiểu hơn về ký ức, phong tục và bản sắc của cha ông.
Môi trường tại Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú cũng tạo điều kiện để anh giới thiệu văn hóa Chơ Ro đến học sinh nhiều dân tộc khác nhau như Hoa, Nùng, Mường, Tày... Các em không chỉ học múa dân tộc mình mà còn hào hứng tìm hiểu, tham gia biểu diễn những tiết mục mang bản sắc Chơ Ro.
Những năm qua, câu lạc bộ múa dân tộc được duy trì liên tục qua các thế hệ học sinh. Khi lớp trên tốt nghiệp, lớp dưới tiếp tục kế thừa, tập luyện và biểu diễn, góp phần giữ gìn điệu múa truyền thống.
Các đội múa do anh Củng hướng dẫn còn tham gia nhiều hội thi, liên hoan văn hóa ở các tỉnh, thành. Đoàn trường từng đạt giải Ba toàn quốc tại các kỳ Festival dành cho trường phổ thông dân tộc nội trú vào các năm 1995, 2002, 2006 và 2014. Anh cũng tham gia biểu diễn tại Festival Cồng chiêng thế giới năm 2009, góp phần quảng bá văn hóa dân tộc Chơ Ro.
Nghệ nhân Dương Văn Củng tái hiện lại động tác trong điệu múa dân gian của dân tộc Chơ Ro. Ảnh: Phước Sáng
Nhìn lại hơn 30 năm gắn bó với múa dân gian, anh Củng tự hào khi những điệu múa do mình sáng tác, sưu tầm và truyền dạy ngày càng được nhiều người biết đến.
"Là người sinh ra, lớn lên trong cộng đồng Chơ Ro, tôi nghĩ mình có lợi thế am hiểu phong tục, tập quán và trực tiếp trải nghiệm đời sống đồng bào. Vì vậy, các điệu múa không chỉ dựa trên sách vở mà còn được sáng tạo từ ký ức và vốn sống của chính mình" - anh Củng chia sẻ.
Theo anh, bảo tồn văn hóa dân tộc cần gắn với việc truyền dạy và tìm người kế thừa, thay vì chỉ biểu diễn trong các dịp lễ hội. Anh đang hệ thống các động tác, bài múa để lưu trữ trên nền tảng trực tuyến, đồng thời mong muốn đến các địa phương có đồng bào Chơ Ro sinh sống để tìm kiếm, hướng dẫn những người trẻ yêu nghệ thuật dân gian.
Anh Củng cho rằng cần duy trì các hoạt động giao lưu, biểu diễn và truyền dạy để văn hóa dân tộc được tiếp nối. Với anh, mỗi điệu múa Chơ Ro được học sinh biểu diễn là thêm một lần bản sắc truyền thống được lan tỏa. Anh mong tiếng nói, chữ viết và nghệ thuật dân gian tiếp tục được quan tâm gìn giữ, giúp thế hệ trẻ hiểu, yêu và tự hào về nguồn cội.
Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo TPHCM Lâm Đình Thắng cho biết, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số trên địa bàn cần lấy cộng đồng làm trung tâm, phát huy vai trò của nghệ nhân và người có uy tín trong truyền dạy tiếng nói, chữ viết, lễ hội, nghề truyền thống cho thế hệ trẻ. Thành phố sẽ đẩy mạnh số hóa di sản, xây dựng bản đồ số để lưu giữ và quảng bá các giá trị văn hóa.
Thời gian tới, ngành dân tộc và tôn giáo tiếp tục phối hợp với các đơn vị kết nối bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa, tâm linh, góp phần tạo sinh kế cho đồng bào. Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo TPHCM mong muốn các địa phương, nghệ nhân và cộng đồng dân tộc cùng chung tay gìn giữ, trao truyền di sản, để văn hóa truyền thống tiếp tục được phát huy trong đời sống hiện đại.