46 năm sau ngày đoàn thực tập sinh về máy tính điện tử đầu tiên của nước ta lên đường sang Liên Xô học tập, TS. Hồ Thuần, một trong chín người trong đoàn thực tập sinh kể lại...
Năm 1962, đang là cán bộ giảng dạy tại Khoa Toán của trường ĐH Tổng hợp Hà Nội tôi nhận được giấy triệu tập về Uỷ ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước (UBKH&KTNN). Đến nơi, tôi mới biết mình là thành viên cuối cùng của đoàn thực tập. Tất cả các thành viên khác đều đã được triệu tập trước đó gần một năm, đang tích cực học tiếng Nga với một cô giáo cũng tên là Nga để chuẩn bị lên đường.
Nhóm "cửu tiên quá tải"
Trước khi lên đường, tôi được học cùng các bạn trong đoàn một số buổi để cũng có thể "xì xồ" nói và nghe được một số câu tiếng Nga trong giao tiếp thông thường. Đoàn chúng tôi gồm chín người, tất cả đều là cử nhân toán và kỹ sư vô tuyến, điện tử, tuổi đời lúc đó còn rất trẻ, chưa ai quá 30 tuổi. Đó là các anh: Nguyễn Lãm (toán); Lê Thiện Phố (toán); Nguyễn Ngọc Hoàng (Kỹ sư điện tử từ ĐH Bách khoa HN); Trần Văn Tiễu (Kỹ sư điện tử); Trần Văn Nho (Kỹ sư điện Bộ năng lượng); Nguyễn Liệu (Kỹ sư xây dựng); Nguyễn Minh Tâm (Kỹ sư cơ khí Bộ Quốc phòng); Trần Văn ân (toán) và tôi.
Theo sự đàm phán với nước bạn, đoàn chúng tôi được phân thành hai nhóm: Nhóm 5 người đi Matxcơva, thực tập tại Trung tâm tính toán của Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô, nhóm 4 người đi thực tập tại Trung tâm tính toán thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Uzơbekistan Tatsken, gồm các anh Nguyễn Ngọc Hoàng; Lê Thiện Phố; Nguyễn Liệu và Trần Văn ân.
Vừa tới Matxcơva hôm trước thì ngày hôm sau, Viện sĩ Đôrôtnitsưn - Giám đốc Trung tâm tính toán thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô đã cho gọi chúng tôi đến để hỏi thăm về tình hình sức khoẻ, điều kiện ăn ở, nhắc nhở về nhiệm vụ thực tập và giới thiệu chúng tôi với các thầy hướng dẫn. Thời gian ở Matxcơva, tôi gặp anh Nguyễn Bá Hào, đang là nghiên cứu sinh về khoa học máy tính (lý thuyết lập trình) tại trường ĐH Lômônôxôp, dưới sự hướng dẫn của GS Sura Bura.
Nói rằng đoàn chín người chúng tôi là đoàn đầu tiên được cử đi thực tập về máy tính điện tử thì cũng đúng vì có thể xem đây là đoàn thực tập chính quy đầu tiên về máy tính điện tử, cả về phần cứng và phần mềm, với ý đồ chuẩn bị cho việc đón nhận chiếc máy tính đầu tiên sẽ được đưa về miền Bắc trong một vài năm tới.
Sau này, nhớ về đoàn chín người đầu tiên đi thực tập về máy tính điện tử, GS. Nguyễn Xuân Huy thường gọi vui là nhóm "cửu tiên quá tải".
Nắm bắt phương pháp và kỹ năng lập trình
Trong năm đầu, chúng tôi phải đánh vật khá vất vả với việc học lập trình để viết các chương trình theo ngôn ngữ máy của chiếc máy tính đồ sộ BESM - 6 của Trung tâm tính toán thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô. Viết xong chương trình trên các tờ mẫu phải đưa vào phòng đục lỗ để có được chương trình được mã hoá dưới dạng các hàng lỗ trên các tấm bìa. Tiếp đó, phải đăng ký xin giờ máy rồi gửi chương trình - tập bìa đục lỗ - cho phòng các thao tác viên để họ cho chương trình chạy theo thời gian đã đăng ký. Đến ngày hẹn, tới lấy kết quả về để phân tích, kiểm tra. Làm việc theo chế độ đó, chúng tôi không được trực tiếp thao tác trên máy. Nếu chương trình không có lỗi cả về cú pháp, ngữ nghĩa và cho kết quả đúng thì là một niềm vui lớn. Thường thì điều đó khó có được khi chạy chương trình lần đầu, ngay cả với những chương trình khá đơn giản.
Sang năm thứ hai, các anh Nguyễn Lãm, Nguyễn Minh Tâm, Lê Thiện Phố được chuyển sang làm nghiên cứu sinh. Những người khác tiếp tục ở lại thực tập thêm một năm nữa. Sau 3 năm làm nghiên cứu sinh dưới sự hướng dẫn của Viện sĩ Đôrôtnítsưn, Nguyễn Lãm đã bảo vệ thành công Luận án Phó Tiến sĩ. Khi đó chúng tôi rất mừng, hiện nay Nguyễn Lãm là GS duy nhất trong số chín người chúng tôi.
Tháng 7/1964, hết thời gian thực tập, tôi và các anh Trần Văn Nho, Trần Văn Tiễu, Nguyễn Ngọc Hoàng, Nguyễn Liệu trở về nước, công tác tại Ban Toán - Lý - Cơ - Máy tính thuộc UBKH &KTNN, làm việc tại tầng thượng của toà nhà 39 Trần Hưng Đạo, Hà Nội (hiện là trụ sở của Bộ KH &CN). Năm người chúng tôi chia nhau đi tới các Viện nghiên cứu, các cơ sở sản xuất để tìm hiểu nhu cầu tính toán, chuẩn bị sẵn các bài toán có thể và cần được giải quết bằng công cụ máy tính điện tử.
Vào thời bấy giờ, sự hiểu biết về máy tính và khả năng ứng dụng của máy tính vào các lĩnh vực của khoa học, kỹ thuật và đời sống chưa nhiều, nên sự "tiên phong đi xin việc" cũng chưa được hoan nghênh lắm. Vạn sự khởi đầu nan! Tuy nhiên, qua đó chúng tôi cũng có được một ít kinh nghiệm cho công việc sau này.
Đọc toàn bộ bài viết trên báo Bưu điện Việt Nam số 96 ra ngày 10/10/2008
Kỳ tới: Chọn địa điểm đặt máy tính điện tử
.svg){kind=icon}
