Biết điêu khắc, dựng nhà Gươl và chơi thành thạo nhiều loại nhạc cụ truyền thống, già làng A Lăng Đợi ở Đà Nẵng dành nhiều năm mang văn hóa Cơ Tu đi giới thiệu với du khách, đồng thời truyền dạy cho lớp trẻ.
Ở những bản làng vùng cao Đà Nẵng, văn hóa không chỉ hiện diện trong trang phục, vật dụng truyền thống mà còn sống trong tiếng khung dệt, nhịp chiêng, điệu múa và những buổi người lớn chỉ dạy lớp trẻ.
Giữ mạch văn hóa
Tại thôn 49B, xã Đắc Pring, nghệ nhân Kring Thị Viết (64 tuổi) đã dành phần lớn cuộc đời bên khung dệt thổ cẩm của người Ve.
Sinh ra trong gia đình có mẹ khéo dệt, năm 13 tuổi bà bắt đầu học nghề. Những lúc không lên rẫy, bà tìm đến Ơớng - nhà làng của người Ve - ngồi cùng những phụ nữ lớn tuổi để học luồn sợi, phối màu, tạo hoa văn. Đến năm 18 tuổi, bà đã thành thạo nhiều công đoạn dệt trang phục truyền thống.
“Đã là con gái dân tộc Ve phải dệt được thổ cẩm”, lời người lớn căn dặn từ thuở nhỏ vẫn theo bà Viết suốt những năm tháng gắn bó với khung cửi.
Điều khiến bà trăn trở là ngày càng ít phụ nữ trẻ biết dệt. Vì thế, ngoài hướng dẫn miễn phí cho những người muốn học nghề, bà còn chỉ dạy con cháu từng công đoạn, từ mắc sợi, luồn chỉ đến phối màu, tạo hoa văn.
Những lúc rảnh rỗi, các thế hệ trong gia đình lại ngồi bên khung dệt. Kinh nghiệm bà Viết tích lũy qua hàng chục năm cứ thế được trao từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Bà còn tích cực tham gia văn nghệ ở địa phương, hướng dẫn lớp trẻ hát múa và truyền lại những gì mình biết về văn hóa người Ve.
Tại thôn Trà Sơn, xã Phước Trà, bà Hồ Thị Hà (67 tuổi) lại gắn bó với nhiều nét văn hóa của người Ca Dong.
Từ nhỏ, bà đã mê những điệu múa theo tiếng cồng chiêng và những bộ váy áo trong làng. Bà tìm đến các bà, các mẹ học cách làm trang phục, kết cườm, làm trang sức; quan sát người biết múa rồi ghi nhớ từng bước chân, động tác.
Không chỉ biết múa, đánh cồng chiêng, bà Hà còn tự may trang phục Ca Dong, làm vòng đeo, đan gùi và nhiều vật dụng truyền thống. Bà cũng trực tiếp may trang phục cho các thành viên trong đội múa, đội cồng chiêng của làng.
“Có thể sáng tạo thêm nhưng không được đánh mất bản sắc của người Ca Dong”, bà Hà nói.
Khi số người biết múa và đánh cồng chiêng ngày một ít đi, bà càng đau đáu chuyện truyền lại. Năm 1999, bà tham gia gây dựng Đội cồng chiêng Trà Va, cùng những người tâm huyết truyền dạy múa hát, đánh cồng chiêng cho thế hệ sau.
Bà còn hướng dẫn phụ nữ trẻ kết cườm, làm trang sức, trang phục; trong các ngày hội lại chỉ con cháu chuẩn bị cơm lam, bánh ốc, thịt nướng, rượu cần. Những gì bà biết được truyền lại bằng cách làm cùng, chỉ tận tay.
Là người có uy tín ở địa phương, bà Hà còn tham gia vận động bà con thay đổi những tập quán không còn phù hợp, chăm lo làm ăn, đưa con em đến trường và giữ gìn đoàn kết trong cộng đồng.
Nối nhịp bản làng
Ở thôn Phước Công 1, xã Phước Chánh, bà Lê Thị Hồng Nhiên (58 tuổi) nhiều năm qua vừa gìn giữ văn hóa Gié Triêng, vừa làm công việc kết nối cộng đồng.
Trong những ngày hội, bà khi đánh chiêng, múa xoang, lúc lại đứng bên các thiếu nữ chỉnh từng động tác; cùng bà con chuẩn bị sản vật, vật dụng truyền thống và món ăn giới thiệu với khách.
Nhiều năm qua, bà vận động bà con chăm lo sản xuất, ổn định cuộc sống; đồng thời gìn giữ lễ hội, làn điệu dân ca và nghề thủ công truyền thống của người Gié Triêng.
Năm 2019, với vai trò người có uy tín, bà tham mưu thành lập Đội văn nghệ dân gian và Đội cồng chiêng Gié Triêng, đồng thời tham gia biên soạn, dàn dựng nhiều tiết mục cho các hội thi, hội diễn.
Ngoài múa xoang, đánh chiêng, bà còn học đàn đá, dệt thổ cẩm và động viên thanh niên trong thôn học các kỹ năng văn hóa truyền thống.
Tháng 4/2026, bà là một trong ba đại biểu tiêu biểu của TP Đà Nẵng tham dự Hội nghị các già làng, trưởng bản, nghệ nhân và người có uy tín tiêu biểu toàn quốc tại Hà Nội, được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gặp mặt, tặng quà.
Trở về Phước Chánh, bà Nhiên tiếp tục cùng già làng đến từng hộ tuyên truyền, vận động khi có việc chung; tham gia hòa giải khi phát sinh mâu thuẫn, đồng thời động viên lớp trẻ gìn giữ văn hóa, vươn lên phát triển kinh tế.
“Mình được dân tin thì phải đi đầu trong các phong trào của thôn, của xã”, bà Nhiên chia sẻ.
Giữa những đổi thay của đời sống, tiếng chiêng vẫn vang, nghề dệt và những điệu múa truyền thống vẫn được trao truyền qua từng thế hệ. Ở miền núi phía tây Đà Nẵng, nhiều phụ nữ đang lặng lẽ giữ cho mạch văn hóa ấy không bị đứt quãng.
Những chiếc nanh heo trắng ngà, cong vút được xâu cùng hạt cườm tạo thành món trang sức độc đáo. Với người Cơ Tu xưa, đây không chỉ là vật làm đẹp mà còn thể hiện sức mạnh, sự giàu có và uy tín của người đàn ông trong cộng đồng.
Từ cây giang, cây nứa giữa đại ngàn, người Cơ Tu tạo nên tiếng sáo tơr hoong để gửi gắm lời tỏ tình. “Nhờ biết thổi sáo mà tôi lấy được người vợ vừa đẹp, vừa giỏi giang”, già làng Bríu Pố cười và nói.
.svg){kind=icon}
