'Ở hai đầu nỗi nhớ...'

Sau hai cánh cổng sắt tầm ngang người đứng, hơi xập xệ, là lối ngõ vào nhà thầy Cẩn và cô Nonna, cũng đồng thời là cái sân nhỏ, hẹp, bám theo chiều dài tường nhà, phía trong có cây ngọc lan khá lớn đứng cạnh khóm tre nhỏ trồng làm cảnh nhưng xùm xoè, ít cắt tỉa. Quà của cô cho nhiều bạn bè, đồng nghiệp, học trò, là những bông ngọc lan cô thu hái, đặt trong cái phong bì nho nhỏ do cô tự cắt dán lấy bằng giấy báo. Thanh cảnh và thơm thảo…

Thời bao cấp. Rồi chiến tranh phá hoại của không quân Mĩ. Bom đạn. Sơ tán. Gian khổ, chật vật, thiếu thốn đủ đường. Cấp trên lo cho cô, khuyên cô tạm tản cư về Liên Xô. Cô cảm ơn, rồi cả nhà cùng sơ tán với trường lên Đại Từ – Thái Nguyên. Đến khi phải sơ tán lần thứ hai tránh bom giặc cũng vậy, lại về với nông thôn, chả ngại ngần gì.

Cứ nghĩ: giả sử (chỉ giả sử thôi), ngày ấy, cô tản cư về quê để tránh bom, giữa lúc thầy Cẩn đang gặp khó khăn về hậu cảnh và không khí làm việc, thì thế nào nhỉ?… Ngày thầy được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học, được phong tặng danh hiệu cao quý Nhà giáo Nhân dân… mọi người quen biết, thân thiết đều vui và mừng Thầy. Nhưng mà hình như vẫn nghe vẳng qua đâu đó… “xưa nay chỉ thấy người nay cười”…

Có lần, cô lại bày cho cả cách nấu ăn, chăm nuôi trẻ nhỏ (con trai đầu lòng của tôi lúc ấy mới ba tuổi).

Cô kể: “Anh biết không, hồi sơ tán, Việt và Nam [hai con trai cô] còn nhỏ. Đêm, tất nhiên, chỉ có đèn dầu thôi. cô ngồi làm việc, đặt ngủ ở bên cạnh. Khi trẻ con khóc, đầu tiên là anh phải kiểm tra xem có thể bị kiến hay côn trùng gì đốt không, nếu không thì có thể đái dầm không, nếu không nữa thì có thể là đói, hoặc mùa đông là rét”…

Nói theo cách bây giờ, thế là cô đã hoà nhập với chúng ta. Về Việt Nam - một đất nước xa lạ vào lúc còn đang rất nghèo khó, vất vả, vì mới ra khỏi cuộc kháng chiến chống thực dân chưa được bao lâu, cô đã nhanh chóng vượt qua những bỡ ngỡ ban đầu và bình thản, tự tin nhập cuộc.

Đến đận không quân Mĩ bắn phá, cũng sơ tán lên rừng tránh bom tránh đạn, vừa công việc vừa nuôi con nhỏ, khi về Hà Nội cũng vẫn tem phiếu mọi thứ, tiêu chuẩn mỗi tháng được mua 13 cân lương thực độn mì độn ngô… mà vẫn chuyên tâm nghiên cứu, giảng dạy… Tôi không thể biết cô và thầy có “bần” và “an bần” không, nhưng “lạc đạo” thì rõ. Không “lạc đạo” thì trong hoàn cảnh ấy, đào đâu ra những kết quả nghiên cứu như thế.

Cuộc sống thiếu thốn là vậy, nhưng trong giảng dạy, nghiên cứu, bao giờ cô cũng đặt ra yêu cầu cao nhất trong điều kiện có thể. Ngày tôi mới ở lại trường, chính cô và thầy Cẩn trong một lần ngồi nói chuyện đã khai tâm cho tôi thế nào là một bài nghiên cứu, tiêu chí đánh giá một bài nghiên cứu là ở đâu, tiêu chuẩn cần có của bài nghiên cứu là những gì, nó phân biệt với một bài báo là ở chỗ nào… một sinh viên chuyên ngành đào tạo ra thì phải đạt yêu cầu gì, biết làm gì…

Về quê hương để nghỉ hưu, cô cũng như các thầy, các cô khác, để lại cho Trường cho Khoa toàn bộ thành quả nghiên cứu, giảng dạy của mình. Về nghỉ hưu, trong mấy thứ “đồ gia bảo” mà cô mang theo, có chiếc mũ sắt được cấp hồi chiến tranh phá hoại bằng không quân của Mĩ, có tấm Huân chương kháng chiến chống Mĩ cứu nước.

Lại cứ lẩn thẩn nghĩ: Hoá ra toàn bộ quãng thời gian, tâm sức làm khoa học và giảng dạy, đào tạo sung sức nhất của cô, cho tận đến lúc được nghỉ hưu, luôn trong trạng thái “ở đây thì nhớ đằng kia, ở đằng kia lại nhớ về nơi đây”. Mà lẽ thường, “… ở hai đầu nỗi nhớ, nghĩa tình đằm thắm hơn…” như lời một ca khúc, gần đây vẫn thấy người ta hát.

Chả thế mà những lần thầy Cẩn về Hà Nội đều mang máy ảnh chụp hàng loạt: lối ngõ vào nhà thầy cô trước đây, cái quán nước nhỏ bên đường gần nhà, cái cầu thang trong nhà tập thể, cái cột điện đầu lối rẽ vào ngõ, cửa sổ nhà ai xa xa, những đường dây điện nhằng nhịt trên trời… Để giải toả cho cái nhìn chắc là đầy vẻ thắc mắc của tôi về việc chụp ảnh như thế, thầy giải thích: “Cô bảo chụp mang sang cho cô đỡ nhớ”.

Tháng 8/2010, nhân có dịp đến thăm thầy cô ở Moskva, tôi hỏi han thầy cô nhiều chuyện, rồi nói: “cô với thầy gắng giữ gìn sức khoẻ rồi khi nào có điều kiện thì cô lại sang Hà Nội cô ạ. Hà Nội bây giờ đổi khác nhiều”… Cô nhìn ra ngoài trời qua khung cửa sổ trong giây lát, ánh mắt chừng như xa xăm, rồi quay lại, bảo: “Cô cũng muốn lắm, nhưng bác sĩ không cho”. Cô có vấn đề về sức khoẻ khi đi máy bay.

Đời sống Việt, tâm hồn Việt đã rất sâu sắc và hình như đã hoà vào tâm hồn Nga trong cô. Thế cho nên tôi mới kể thêm được một chuyện nhỏ nữa dưới đây.

Tháng 2/ 2011, thầy Nguyễn Tài Cẩn đường trần rẽ lối, quy tiên. Di cốt của thầy được đưa về quê. Trước khi về Nghệ An, thầy dừng nghỉ ở Hà Nội. Đón được thầy từ sân bay về đến nhà, gia đình và người thân, học trò của thầy, thiết linh sàng kính viếng.

Giữa lúc mọi người bắt đầu thắp hương, chuẩn bị cắm vào bát hương, tôi bỗng thấy anh Nguyễn Tài Việt, trưởng nam của thầy cô, đi vội từ ngoài vào phòng, vừa đi vừa giở nhanh một cuộn giấy báo nhỏ, quấn kĩ, lấy ra ba cái chân hương đem từ bên Nga về, cắm vào bát hương trước, rồi việc thắp hương mới tiếp tục.

Một cảm giác thật lạ thoắt lướt qua trong đầu tôi, không xác định được là gì, không biết diễn tả thế nào… Có câu “phúc đức tại mẫu”. Tôi như mơ hồ thoáng thấy đằng sau anh, sau việc làm ấy của anh là cái bóng của mẫu thân anh – Giáo sư Nonna Vladimirovna Stankevich.

• Vũ Đức Nghiệu (PGS. TS, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG Hà Nội)