Ở các đô thị lớn trong nước, khói bụi, tiếng ồn và nước ô nhiễm vẫn khiến nhiều gia đình lo lắng. Điều người dân chờ đợi là môi trường sống được cải thiện từ những chính sách đã ban hành.

w nha may giay 3276.jpg
Toàn cảnh nhà máy giấy Việt Trì trong danh sách dự kiến phải di dời khỏi khu vực trung tâm tỉnh Phú Thọ. Ảnh: Đức Hoàng

Ngày 24/10 vừa qua, trong phiên thảo luận về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn lưu ý việc sửa đổi phải quán triệt tinh thần cắt giảm thủ tục nhưng không cắt giảm trách nhiệm; nới lỏng tiền kiểm phải đi đôi với tăng cường hậu kiểm thực chất; phân cấp nhưng không phân tán trách nhiệm.

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường hướng tới giảm một số trường hợp phải đánh giá tác động môi trường, đơn giản hóa giấy phép và tăng phân cấp. Cải cách này cần thiết cho hoạt động đầu tư, sản xuất. Nhưng với người sống cạnh nhà máy hay khu xử lý chất thải, các câu hỏi rất cụ thể: Ai theo dõi nguồn thải? Ai đến kiểm tra khi có phản ánh? Và ai bảo đảm vi phạm được khắc phục?

Hậu kiểm hiệu quả bắt đầu từ đâu?

Liên minh châu Âu (EU) có một cách tổ chức đáng tham khảo. Chỉ thị về phát thải công nghiệp, được sửa đổi năm 2024 yêu cầu các cơ sở lớn thuộc diện điều chỉnh phải có giấy phép. Giới hạn phát thải gắn với kỹ thuật tốt nhất hiện có (BAT - Best Available Techniques). Nhà máy biết những yêu cầu phải tuân thủ trước khi vận hành, cơ quan quản lý có căn cứ đo lường và kiểm tra.

Việc kiểm tra tại hiện trường được bố trí theo mức độ rủi ro. Theo Điều 23 của chỉ thị, khoảng cách giữa 2 lần kiểm tra không quá 1 năm với cơ sở có rủi ro cao nhất và 3 năm với cơ sở có rủi ro thấp nhất. Khi có khiếu nại nghiêm trọng hoặc dấu hiệu vi phạm, cơ quan chức năng còn có thể kiểm tra ngoài kế hoạch. Nhờ vậy, cơ quan quản lý tập trung nhân lực cho những nơi rủi ro cao.

Trong đợt sửa đổi năm 2024, chỉ thị còn tăng yêu cầu minh bạch và quy định quyền yêu cầu bồi thường tổn hại sức khỏe do ô nhiễm trái pháp luật, với những điều kiện cụ thể. Nhờ vậy, người dân có thêm căn cứ bảo vệ quyền lợi khi biết cơ sở phải tuân thủ tiêu chuẩn gì và ai xử lý nếu xảy ra vi phạm. 

Các kinh nghiệm khác cũng đáng chú ý. Tại Gujarat (Ấn Độ), việc phân công ngẫu nhiên kiểm toán viên môi trường kiểm chứng kết quả giúp giảm tình trạng báo cáo sai mức ô nhiễm, theo nghiên cứu công bố năm 2013. Hoa Kỳ có hệ thống ECHO cho phép người dân tra cứu giấy phép và lịch sử vi phạm của nhà máy, còn Bắc Kinh phối hợp các địa phương lân cận để kiểm soát nguồn gây ô nhiễm không khí. Đó đều là những khâu hậu kiểm cần được tổ chức bài bản.

Bài học từ một cơ chế cấp phép gặp bế tắc

Hà Lan lại có một trải nghiệm không dễ dàng. Năm 2015, nước này triển khai Chương trình tiếp cận tổng hợp về nitơ (PAS) để tạo dư địa cho chăn nuôi, xây dựng và một số hoạt động kinh tế, đồng thời bảo vệ các khu vực thiên nhiên nhạy cảm. Việc cho phép phát thải dựa một phần vào hiệu quả giảm ô nhiễm dự kiến trong tương lai. Nhiều dự án thuận lợi trước mắt, trong khi hiệu quả bảo vệ thiên nhiên chưa được chứng minh chắc chắn.

Ngày 29/5/2019, Hội đồng Nhà nước Hà Lan, cơ quan tài phán hành chính cao nhất, kết luận PAS không thể tiếp tục được dùng làm căn cứ cấp phép cho những hoạt động có thể ảnh hưởng các khu vực thiên nhiên được bảo vệ. Phán quyết khiến nhiều dự án phải xem xét lại hồ sơ và điều kiện pháp lý. Doanh nghiệp đang chuẩn bị đầu tư cũng đối diện nguy cơ chậm tiến độ, phát sinh chi phí. Ngay cả khi mục tiêu giảm thủ tục xuất phát từ nhu cầu thực tế, cơ chế cấp phép vẫn có thể bị bế tắc nếu dựa vào những lợi ích môi trường chưa được bảo đảm.

Bài học ấy đáng lưu ý với các dự án có nguy cơ tác động lâu dài đến môi trường. Trước khi cho phép hoạt động phải đánh giá được rủi ro và khả năng kiểm soát. Lời hứa giảm phát thải về sau cần có căn cứ kỹ thuật và cách kiểm chứng rõ ràng. Nếu để phát sinh ô nhiễm rồi mới tìm cách xử lý, người dân và cả doanh nghiệp đều có thể phải trả giá.

Quyền của người dân đã có, cần làm cho dễ thực hiện

Việt Nam thực ra đã có nhiều công cụ để quản lý theo hướng này. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 phân loại dự án theo mức độ tác động, quy định đánh giá tác động, giấy phép, quan trắc và công khai thông tin. Nghị định 08/2022/NĐ-CP cùng các nghị định sửa đổi năm 2025, 2026 tiếp tục cụ thể hóa những yêu cầu đó. 

Lần sửa luật này cần làm rõ trách nhiệm khi thủ tục được cắt giảm, nhất là với cơ sở gần khu dân cư, nguồn nước sinh hoạt.

Ở trong nước, công tác kiểm tra, xử lý ô nhiễm cũng đã có những kết quả đáng ghi nhận. Theo thông tin Cục Môi trường công bố tháng 11/2025, qua khoảng 5 năm tăng cường kiểm soát ô nhiễm không khí, lực lượng công an đã thống kê 822 điểm phức tạp, có nguy cơ gây ô nhiễm; phát hiện, xử lý 1.133 vụ việc vi phạm, với tổng số tiền xử phạt hành chính gần 84 tỷ đồng. 

Điều 159 Luật Bảo vệ môi trường đã trao cho đại diện cộng đồng dân cư chịu tác động quyền yêu cầu cơ sở cung cấp thông tin, tìm hiểu thực tế và đề nghị cơ quan nhà nước cung cấp kết quả kiểm tra, xử lý trong phạm vi pháp luật cho phép. Luật cũng quy định trách nhiệm xây dựng hệ thống trực tuyến tiếp nhận và trả lời phản ánh. Những quyền ấy cần được đưa đến gần người dân hơn.

ha noi.jpg
Hà Nội sẽ cảnh báo ô nhiễm không khí trước 5-7 ngày. Ảnh: TL

Một gia đình cạnh nhà máy cần có thể tra cứu giấy phép, kết quả quan trắc được công khai và đầu mối nhận phản ánh tại địa phương mà không phải tìm qua nhiều trang thông tin khác nhau. Khi nhận được phản ánh về mùi khó chịu, tiếng ồn ban đêm hay nước thải bất thường, cơ quan tiếp nhận cần thông báo việc chuyển xử lý, kiểm tra theo thẩm quyền và trả lời kết quả. Phản ánh của người dân cũng phải được xác minh khách quan trước khi kết luận cơ sở vi phạm. Nếu cơ quan chức năng đã yêu cầu khắc phục thì nên có cách theo dõi đến khi hoàn thành, kèm thông tin phù hợp để cộng đồng biết. 

Riêng việc kiểm chứng số liệu quan trắc cần có phương án cụ thể: Cơ sở sản xuất tiếp tục chịu chi phí quan trắc theo nghĩa vụ pháp luật. Cơ quan chuyên môn về môi trường cấp tỉnh cần chủ trì lựa chọn những điểm có số liệu bất thường, nguy cơ cao hoặc nhiều phản ánh để lấy mẫu đối chứng. Việc lấy mẫu có thể giao đơn vị quan trắc đủ điều kiện, độc lập với bên đang cung cấp dịch vụ cho doanh nghiệp. Kết quả do cơ quan nhà nước kiểm tra, lưu trữ và sử dụng để xử lý theo thẩm quyền. Kinh phí lấy mẫu đối chứng phục vụ quản lý nhà nước cần được dự toán từ ngân sách cho hoạt động kiểm tra, quan trắc môi trường theo Điều 148 của luật hiện hành. Cách lựa chọn đơn vị đo, chi phí và kết quả kiểm chứng cũng phải được giám sát, công khai theo quy định, để không phát sinh thêm xung đột lợi ích.

Khi phân cấp thêm cho địa phương, chúng ta cần tính cả cán bộ, thiết bị và kinh phí thực hiện. Những địa bàn thiếu năng lực phân tích mẫu phải có phương án phối hợp hoặc thuê tổ chức đủ điều kiện. Với ô nhiễm lan qua nhiều tỉnh, trách nhiệm phối hợp đã được luật đề cập, nhưng từng cuộc kiểm tra vẫn cần đầu mối chủ trì, thời hạn và kết quả rõ ràng. Chính phủ đã có kế hoạch hành động quốc gia về chất lượng không khí giai đoạn 2026-2030, người dân cần được biết tiến độ thực hiện tại địa phương, nhất là những điểm ô nhiễm kéo dài ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.

Hậu kiểm diễn ra sau khi cơ sở hoạt động, nhưng trách nhiệm bảo vệ người dân phải có ngay từ đầu. Nếu bỏ được một thủ tục mà để lại khoảng trống trách nhiệm, cuộc cải cách ấy vẫn còn dang dở.