Tọa lạc tại phường An Sinh, tỉnh Quảng Ninh, Thái miếu nhà Trần là không gian tâm linh quan trọng trên vùng đất Đông Triều xưa, nơi gắn với cội nguồn vương triều Trần. Không chỉ thờ phụng tổ tiên và các vị vua nhà Trần, di tích còn lưu giữ những giá trị di sản văn hóa đặc sắc, phản ánh truyền thống tri ân nguồn cội và dấu ấn của một triều đại có nhiều đóng góp trong lịch sử dựng nước, giữ nước.
Theo sử liệu, năm 1237, vua Trần Thái Tông ban vùng đất Ngũ Yên cho anh trai là Trần Liễu làm đất thang mộc. Tại đây, Trần Liễu cho dựng Tiên miếu để thờ tổ tiên và Đức Thái tổ Trần Thừa. Qua các triều vua, công trình được mở rộng, phát triển thành Thái miếu – nơi thờ tự mang ý nghĩa đặc biệt đối với hoàng gia nhà Trần.
Không chỉ là một công trình kiến trúc phục vụ hoạt động tín ngưỡng, Thái miếu còn thể hiện truyền thống tôn kính tổ tiên, tưởng nhớ những người có công gây dựng cơ nghiệp.
Theo PGS.TS Đặng Văn Bài, nguyên Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, vương triều Trần và Phật giáo Trúc Lâm đã để lại những giá trị văn hóa tiêu biểu, trong đó nổi bật là đạo lý uống nước nhớ nguồn, được thể hiện qua hệ thống di tích, thiết chế tín ngưỡng phong phú như chùa, am, tháp, đền thờ và lăng mộ hoàng gia.
Trải qua những biến động lịch sử, đặc biệt sau 20 năm thuộc Minh, Thái miếu từng bị hoang phế, nhiều hạng mục kiến trúc bị phá hủy, vùi lấp. Dù chức năng thờ tự các vị vua Trần vẫn được người dân ghi nhớ, tên gọi của di tích có sự thay đổi từ miếu thành đền. Đến thời Nguyễn, cư dân di cư đến khu vực này lập làng Đốc Trại (nay là Trại Lốc), xây dựng đình làng, thờ tám vị vua Trần và được triều đình ban sắc phong Thành hoàng.
Năm 1993, người dân địa phương tiếp tục dựng lại công trình thờ tự trên nền đền cũ, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng. Sự tiếp nối ấy cho thấy sức sống của Thái miếu không chỉ nằm trong những dấu tích vật chất mà còn hiện diện trong ký ức và đời sống tinh thần của cộng đồng.
Một trong những dấu mốc quan trọng trong hành trình nghiên cứu, bảo tồn Thái miếu là cuộc khai quật khảo cổ học được tiến hành trong hai năm 2009-2010. Trên diện tích khoảng 3.000m², Ban Quản lý các Di tích trọng điểm Quảng Ninh phối hợp với Viện Khảo cổ học phát hiện hệ thống móng cột, nền nhà, sân vườn, bồn hoa, đường đi cùng số lượng lớn vật liệu kiến trúc cổ.
Từ các dấu tích khảo cổ, các nhà nghiên cứu bước đầu xác định mặt bằng tổng thể công trình gồm ba khu vực chính: Tiền điện, chính điện và hậu điện. Trong đó, tiền điện có quy mô năm gian hai chái; chính điện gồm bảy gian hai chái, diện tích khoảng 543,2m². Hai khu nhà phía sau là hậu điện. Các dãy nhà kết nối với nhau bằng hệ thống ống muống, tạo thành mặt bằng kiến trúc hình chữ “vương”.
Thái miếu được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1962. Năm 2013, Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt. Đặc biệt, năm 2025, Thái miếu cùng các điểm di tích trên địa bàn Quảng Ninh trở thành một trong những thành tố quan trọng của Quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới.
Từ năm 2019, Lễ hội Thái miếu nhà Trần được phục dựng và tổ chức thường niên từ ngày 18 đến 20 tháng Giêng âm lịch. Ngày khai hội 18 tháng Giêng gắn với ngày giỗ Đức Thái tổ Trần Thừa, thu hút sự tham gia của đông đảo người dân và du khách.
Điểm nhấn của lễ hội là nghi lễ rước nước, tái hiện nét sinh hoạt gắn với nguồn gốc tổ tiên nhà Trần vốn xuất thân từ nghề chài lưới trên sông nước. Trong quan niệm dân gian, nước tượng trưng cho sự sống, sự sinh sôi và nguồn sinh khí nuôi dưỡng vạn vật. Vì vậy, nghi lễ không chỉ mang ý nghĩa tưởng nhớ cội nguồn mà còn gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, đất nước bình an, nhân dân no ấm, hạnh phúc.
Thông qua các hoạt động lễ hội, câu chuyện về nguồn gốc và lịch sử vương triều Trần được tái hiện sinh động, góp phần đưa những giá trị truyền thống đến gần hơn với thế hệ trẻ. Di sản vì thế không chỉ được bảo tồn trong không gian kiến trúc mà còn được trao truyền bằng những thực hành văn hóa có sự tham gia trực tiếp của cộng đồng. Giữa nhịp sống hiện đại, Thái miếu nhà Trần vẫn hiện diện như một chứng tích lịch sử, nơi giao thoa giữa ký ức quá khứ và đời sống văn hóa hôm nay.
Linh Giang
.svg){kind=icon}
