Ở đó, Nhà nước phải đưa ra lựa chọn giữa nhiều mục tiêu khác nhau: Giữ nhịp vận hành chung, bảo đảm quyền lợi người lao động, duy trì kỷ luật pháp lý và đáp ứng kỳ vọng xã hội. Chính từ một quyết định nhỏ này, có thể nhìn ra những nguyên tắc lớn hơn của quản trị xã hội hiện đại.
Trước hết, đó là nguyên tắc ưu tiên ổn định hệ thống. Một xã hội không thể phát triển nếu các hoạt động kinh tế, hành chính thường xuyên bị gián đoạn. Một kỳ nghỉ dài không chỉ là thêm vài ngày nghỉ, mà kéo theo những hệ quả dây chuyền: Hồ sơ công việc dồn lại, chuỗi cung ứng bị ngắt quãng, doanh nghiệp mất nhịp sản xuất, dịch vụ công bị chậm trễ.
Trong bối cảnh nền kinh tế đang cần duy trì tốc độ và tính liên tục, việc không nối kỳ nghỉ là cách để tránh một “khoảng trống” quá lớn trong vận hành. Đây là lựa chọn phù hợp với tinh thần của Bộ luật Lao động 2019, khi quy định rõ quyền nghỉ nhưng không khuyến khích những điều chỉnh mang tính ngoại lệ nếu không thật sự cần thiết. Ổn định, trong quản trị, luôn là nền tảng của mọi mục tiêu khác.
Nguyên tắc thứ hai cần được nhìn nhận là tôn trọng nhu cầu thực của con người. Nếu chỉ dừng ở ổn định, quản trị xã hội sẽ trở nên cứng nhắc. Người lao động không chỉ cần “đủ ngày nghỉ”, mà cần nghỉ có chất lượng. Một kỳ nghỉ bị chia cắt: Nghỉ vài ngày, đi làm ngắn ngày, rồi lại nghỉ…, khó tạo ra sự phục hồi thực sự. Tâm lý bị ngắt quãng, năng lượng không được tái tạo trọn vẹn, và hiệu suất sau đó có thể không đạt như kỳ vọng.
Khi nhiều người mong muốn nghỉ nối, đó không phải là biểu hiện của sự buông lỏng kỷ luật, mà là tín hiệu cho thấy nhu cầu sống đã thay đổi. Quản trị xã hội, nếu muốn bền vững, phải biết lắng nghe những tín hiệu này, thay vì chỉ áp dụng một khuôn khổ cứng.
Từ hai nguyên tắc tưởng như đối lập đó, xuất hiện một yêu cầu quan trọng hơn: Phân tầng trong quản trị. Không phải mọi quyết định đều cần áp dụng đồng loạt kiểu đồng phục. Ở tầm quốc gia, Nhà nước cần giữ kỷ luật chung để bảo đảm sự ổn định. Nhưng ở cấp tổ chức, nơi trực tiếp vận hành công việc, cần có không gian linh hoạt.
Một cơ quan hành chính ở địa phương, trong hai ngày làm việc xen giữa kỳ nghỉ, có thể không phát sinh nhiều giao dịch; cán bộ có mặt nhưng khó triển khai công việc mới vì thời gian không đủ để hoàn tất quy trình. Một doanh nghiệp trong lĩnh vực dịch vụ hoặc sáng tạo, nếu duy trì lịch làm việc ngắt quãng, có thể khiến nhân sự rơi vào trạng thái “lưng chừng”, không nghỉ hẳn mà cũng không làm hiệu quả. Trong những trường hợp đó, nếu được phép bố trí trực luân phiên để bảo đảm hoạt động thiết yếu, đồng thời cho phần lớn nhân sự nghỉ liền mạch, hiệu quả tổng thể có thể cao hơn.
Chính vì vậy, nguyên tắc cốt lõi của quản trị hiện đại là: Kỷ luật ở trung tâm, linh hoạt ở ngoại vi. Nhà nước xác lập khuôn khổ, nhưng không nên và cũng không thể quyết định thay cho mọi hoàn cảnh cụ thể. Khi quyền chủ động được trao xuống cấp cơ sở, mỗi tổ chức có thể tự điều chỉnh nhịp làm việc phù hợp với điều kiện của mình, miễn là không phá vỡ trật tự chung. Đó là cách để vừa giữ được ổn định, vừa tối ưu hiệu quả thực tế.
Một nguyên tắc không kém phần quan trọng là tính dự báo trong chính sách. Những tranh luận quanh việc có nối kỳ nghỉ hay không phần nào cho thấy xã hội vẫn còn bị động trước lịch nghỉ. Trong thực tế, vẫn có những trường hợp, sự điều chỉnh lịch nghỉ được đưa ra trước kỳ nghỉ ít ngày, như kỳ nghỉ tết dương lịch đầu năm nay được điều chỉnh từ 1 ngày lên tới 4 ngày cũng theo phương thức hoán đổi ngày làm việc. Khi quyết định được đưa ra sát thời điểm, cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và người lao động đều khó sắp xếp kế hoạch dài hạn.
Điều đó đặt ra yêu cầu rõ ràng đối với Bộ Nội vụ: Cần xác định và công bố dứt khoát lịch nghỉ của cả năm ngay từ đầu năm, thậm chí sớm hơn, với các phương án được tính toán kỹ lưỡng. Khi lịch nghỉ trở thành một “dữ liệu ổn định”, các chủ thể trong xã hội có thể chủ động tổ chức sản xuất, kinh doanh và đời sống cá nhân, giảm thiểu chi phí điều chỉnh và tranh luận không cần thiết.
Đi liền với dự báo là nguyên tắc minh bạch và nhất quán. Một chính sách, dù đúng, nếu thay đổi theo từng tình huống cụ thể mà không có logic rõ ràng, sẽ làm suy giảm niềm tin. Ngược lại, khi các quy định được công bố sớm, áp dụng ổn định qua nhiều năm, xã hội sẽ hình thành thói quen và kỳ vọng phù hợp. Trong trường hợp kỳ nghỉ lễ, nếu nguyên tắc “không nối kỳ nghỉ bằng hoán đổi ngày làm việc” được xác lập rõ và duy trì nhất quán, thì những tranh luận như hiện nay sẽ dần giảm đi, nhường chỗ cho sự chủ động của từng tổ chức và cá nhân.
Một điểm nữa cần được nhìn nhận là hiệu quả thực chất thay vì hình thức. Đi làm đủ ngày không đồng nghĩa với làm việc hiệu quả. Hai ngày làm việc xen giữa kỳ nghỉ, nếu không tạo ra giá trị công việc đáng kể, thì việc duy trì chúng chỉ mang ý nghĩa hình thức. Quản trị xã hội, nếu chỉ dừng ở việc “đúng quy trình”, có thể bỏ lỡ mục tiêu cuối cùng là hiệu quả. Vì vậy, cùng với việc giữ kỷ luật chung, cần đánh giá lại hiệu quả thực tế của từng phương án, để có những điều chỉnh phù hợp ở cấp tổ chức.
Từ tất cả những phân tích trên, có thể rút ra một kết luận rõ ràng. Quyết định không nối kỳ nghỉ thành 9 ngày là đúng về nguyên tắc, phù hợp với yêu cầu giữ nhịp vận hành của nền kinh tế và kỷ luật của hệ thống. Nhưng để quyết định đó phát huy hiệu quả, cần đi kèm với những nguyên tắc quản trị rộng hơn: Phân tầng quyền quyết định, tăng tính dự báo, bảo đảm minh bạch và nhất quán, đồng thời coi trọng hiệu quả thực chất và nhu cầu chính đáng của con người.
Quản trị xã hội, suy cho cùng, không phải là lựa chọn giữa “kỷ luật” và “linh hoạt”, mà là nghệ thuật kết hợp hai yếu tố đó trong một cấu trúc hợp lý. Câu chuyện kỳ nghỉ lễ chỉ là một ví dụ nhỏ để thấy rằng: Một hệ thống vận hành tốt không phải là hệ thống không có tranh luận, mà là hệ thống biết biến những tranh luận đó thành cơ hội để hoàn thiện các nguyên tắc của mình. Và khi những nguyên tắc ấy được xác lập rõ ràng, xã hội sẽ không chỉ vận hành trơn tru mà còn vận hành một cách chủ động và bền vững.
.svg){kind=icon}
