Vì bài viết khá dài nên ICTnews xin được lược dịch và gửi đến độc giả.

Sự bùng nổ công nghệ ở Việt Nam: Cái nhìn cận cảnh về Thung lũng Silicon của Đông Nam Á

Hơn 4 thập kỷ sau khi quân đội Hoa Kỳ rút khỏi, khu Công nghệ cao Đà Nẵng tấp nập những hoạt động sản xuất. Đây là một trong những khu công nghệ được xây dựng như một phần của kế hoạch tổng thể về công nghệ thông tin (CNTT) 2020 của Việt Nam. Nơi đây là trụ sở của rất nhiều văn phòng, nhà máy của các công ty CNTT và phần mềm quốc tế và cũng là cơ sở hạ tầng cung cấp năng lượng cho một thành phố trung tâm của Việt Nam, trái tim của cuộc bùng nổ công nghệ. Đất nước Việt Nam ngày nay có dân số hơn 93,5 triệu người với độ tuổi trung bình chỉ 30,3, trong đó lượng lập trình viên, kỹ sư, doanh nhân và sinh viên ngày càng tăng lên, và đây sẽ là động lực cho sự phát triển của nền kinh tế cũng như sự đổi mới về công nghệ. Việt Nam gần như không có công ty CNTT nào trên 15 năm tuổi, nhưng có tới gần 14.000 doanh nghiệp CNTT chuyên về các mảng phần cứng, phần mềm và nội dung kỹ thuật số. Theo ông Lâm Nguyễn Hải Long, Giám đốc điều hành Khu công viên phần mềm Quang Trung, một khu công viên phần mềm lớn nhất Việt Nam, chính phủ Việt Nam coi lĩnh vực công nghệ là mấu chốt cho sự tăng trưởng kinh tế đất nước. Việt Nam đã tăng cường đầu tư vào cơ sở hạ tầng cũng như thông qua rất nhiều chính sách kinh tế nhằm kích thích các doanh nghiệp trong nước và nước ngoài khởi nghiệp tại Việt Nam.

Từ thủ đô Hà Nội cho đến thành phố ven biển Đà Nẵng và thành phố Hồ Chí Minh, các trường đại học trên khắp đất nước đào tạo ra hàng trăm kỹ sư CNTT và kỹ sư phần mềm mỗi năm. Rất nhiều trong số này đã được tuyển dụng vào các công ty như Cisco, Fujitsu, HP, IBM, Intel, LG, Samsung, Sony, và Toshiba… ngay từ khi mới tốt nghiệp. Ngày càng có nhiều sinh viên mới tốt nghiệp lựa chọn các quỹ đầu tư mạo hiểm để thành lập công ty riêng (các startup)

Ông Nguyễn Quốc Hùng, Giám đốc điều hành, chủ tịch kiêm người đồng sáng lập công ty kiểm tra chất lượng phần mềm LogiGear cho biết, các kỹ sư CNTT trẻ tuổi của công ty này đại diện cho thế hệ đầu tiên của những người Việt Nam ở tầng lớp trung lưu. Ông Hùng cho biết: “Những người Việt Nam trẻ tuổi đầy khát khao. Thị trường này ngày càng hấp dẫn và thế hệ này có đủ khả năng để mua cho mình một ngôi nhà hay một căn hộ. Việt Nam đã thay đổi rất nhiều”. Ông Hùng lớn lên tại Việt Nam nhưng đã có thời gian sang Mỹ du học. Ông từng sống tại Thung lũng Silicon và sau đó trở thành người đồng sáng lập của LogiGear vào năm 1994. Vào giữa những năm 2000, khi tìm kiếm một nguồn gia công (outsource) ở nước ngoài, ông Hùng đã quyết định quay về quê nhà. LogiGear mở các trung tâm nghiên cứu và cơ sở thiết kế tại thành phố Hồ Chí Minh (Tp HCM). Hơn một thập kỷ sau, công ty này đã có hơn 500 nhân viên tại Tp HCM và tiếp tục mở rộng hoạt động ra Đà Nẵng trong năm 2014.

Cùng với rất nhiều người châu Âu khác trở về Việt Nam, ông Hùng đã trở thành đại sứ thương mại của quốc gia. Phải đối mặt với rất nhiều khó khăn vì những tư tưởng truyền thống cho rằng Việt Nam chỉ là một công xưởng gia công cho nước ngoài, LogiGear là một trong những công ty đầu tiên cử nhân viên tham gia các chương trình đào tạo, mời giảng viên thỉnh giảng từ các trường đại học và hợp tác với nhiều công ty khác để xây dựng Tổ chức gia công CNTT Việt Nam (Vietnam IT Outsourcing Organization VNITO), một cộng đồng nhằm định hình khái niệm về Việt Nam với tư cách là một nguồn lao động gia công mạnh cho toàn bộ ngành CNTT.

Tại Việt Nam, CNTT là một thuật ngữ mang tính bao trùm, gồm tất cả các sản phẩm và dịch vụ có liên quan đến máy tính, internet, kể cả phần cứng, phần mềm, doanh nghiệp, mạng và viễn thông. Cụ thể như tại Đà Nẵng, ông Hùng đã nhận thấy một nền tảng hiện đại và nguồn kỹ sư có năng lực dồi dào đang chờ đợi cơ hội. Ông Hùng cho biết: “Tất cả những yếu tố cải tiến, những người đi đầu và những công nghệ làm thay đổi thế giới, không có điểm nào giống với Thung lũng Silicon. Quốc gia này rất sôi động, có cái nhìn hướng về phía trước. Lực lượng lao động dù chưa biết làm kinh doanh theo cách của phương Tây nhưng từ phương diện công nghệ, Việt Nam có rất nhiều tiềm năng”.

Đà Nẵng: trái tim của cuộc bùng nổ công nghệ

Đà Nẵng là thành phố lớn thứ 4 ở Việt Nam, nơi được du khách biết đến với những khu nghỉ dưỡng bên bờ biển, cây Cầu Rồng, hơn là một trung tâm công nghệ. Sau khi được chính phủ đầu tư 60 triệu USD để xây dựng sân bay và 93 triệu USD cho hệ thống đường cao tốc (theo Bloomberg), cơ sở hạ tầng của Đà Nẵng đã trở nên phù hợp cho sự phát triển kinh tế trên diện rộng hơn so với một Hà Nội cổ kính, và một Tp HCM chật chội. Kể cả công ty IBM cũng đồng tình về điều này.

Năm 2012, Đà Nẵng được lựa chọn là một trong số 33 thành phố trên thế giới được nhận tài trợ từ cuộc thi Thành phố thông minh hơn của IBM (Smart Cities Challenge) với khoản hỗ trợ lên tới 50 triệu USD cho một chương trình 3 năm nhằm cải tạo cơ sở hạ tầng của thành phố, phát triển kinh tế, bền vững, giao thông và đô thị hóa. Sáng kiến Đà Nẵng của IBM được triển khai năm 2013 tập trung vào việc tối ưu hóa chất lượng nước và giao thông công cộng thông qua những phân tích dự đoán và quy trình Big Data thời gian thực. Theo ông Tan Jee Toon, Tổng giám đốc IBM tại Việt Nam: “Đà Nẵng là một thành phố phát triển nhanh và được quy hoạch tốt. Tôi cho rằng điều này đã giúp thành phố có được một ví thế hoàn hảo để trải nghiệm những sáng kiến phát triển kinh tế mới”.

IBM đã mở văn phòng ở Hà Nội và Tp HCM từ năm 1994 và mở thêm một văn phòng tại Đà Nẵng năm 2012. Theo ông Toon, Đà Nẵng là thành phố phù hợp nhất cho việc mở rộng CNTT quốc tế bởi Hà Nội là nơi phù hợp cho các công ty nhà nước còn Tp HCM thì lại phát triển theo hơi hướng thương mại và là nơi các công ty vừa và nhỏ chiếm ưu thế nhiều hơn.

Ngoài các sáng kiến về cơ sở hạ tầng, IBM cũng đặt cược vào Đà Nẵng và vào tương lai của Việt Nam khi hướng sự quan tâm vào hệ thống giáo dục quốc gia. Cùng với LogiGear và hàng loạt các công ty khác hoạt động tại Đà Nẵng, Hà Nội và Tp HCM, IBM cũng tổ chức nhiều buổi đào tạo nghề, chương trình thực tập dưới danh nghĩa các chương trình hợp tác với các trường đại học CNTT.

Hệ thống các trường đại học Việt Nam giữa các thành phố là song song nhau. Có ba trường đại học đào tạo về CNTT lớn nhất bao gồm Đại học Bách Khoa Đà Nẵng, Đại học Bách Khoa Hà Nội và Đại học Bách Khoa Tp HCM.  Các kỹ sư tốt nghiệp ở từng nơi đều được tuyển thẳng vào các công ty tại đó. Ông Nguyễn Bình, Trưởng khoa CNTT, Đại học Bách Khoa Đà Nẵng cho biết: “Chúng tôi cung cấp hầu hết các kỹ sư CNTT cho miền trung Việt Nam. Năm ngoái đã có 250 sinh viên tốt nghiệp và hiện nay chúng tôi đang có 30 nghiên cứu sinh. Hầu hết sinh viên đều chọn ngành phần mềm. Và tất cả các sinh viên đều có thời gian thực tập tại các công ty trong vòng 2 đến 5 tháng, trong năm ngoái, 50% số sinh viên thực tập này đã được tuyển dụng”.

Theo lời giải thích của ông Bình, toàn bộ chương tình học và thời gian học đại học đều hướng vào việc phát triển các kỹ năng có thể áp dụng trực tiếp vào quá trình làm việc thông qua các chương trình, khóa học, các bài giảng về công nghệ mới, giao tiếp, các lớp học ngoại ngữ tiếng Anh, tiếng Nhật. Mỗi năm, trường này mời khoảng 10 công ty đến tham gia giảng dạy, phỏng vấn và tuyển dụng trong vòng một tuần.

Các trường đại học ở Việt Nam rất cạnh tranh. Khoa CNTT trường Đại học Bách Khoa Đà Nẵng hàng năm chỉ nhận 250 hồ sơ trong tổng số 2.000 hồ sơ đăng ký. Các hồ sơ được lựa chọn dựa trên kết quả của cuộc thi chuẩn quốc gia. Ông Bình cho biết, hầu hết sinh viên của mình đều xuất phát từ những gia đình nghèo khó, chăm chỉ, ở miền Trung Việt Nam. Ông Bình còn cho hay: “Một số sinh viên của tôi làm việc cho các công ty lớn, một số khác mở những công ty nhỏ từ 10 đến 20 lao động. Chúng tôi cũng phát triển một chương trình vườn ươm mới cho sinh viên CNTT vào năm tới. Chúng tôi muốn các em phát triển những kỹ năng đúng. Vấn đề ở Việt Nam là ai ai cũng muốn học đại học”.

Tuy nhiên, một khi những kỹ sư tốt nghiệp đã bước ra thế giới việc làm, việc mở một công ty riêng là cực kỳ đơn giản. Theo những gì ông Hùng của công ty LogiGear mô tả, doanh nghiệp mới thành lập tại Việt Nam được miễn thuế trong vòng 8 năm. Việt Nam cũng là thành viên của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của các công ty.

Năm ngoái, ông Bình thuộc trường Đại học Đà Nẵng đã mời các doanh nghiệp Phần Lan tham gia giảng dạy cho các sinh viên của mình về cách thành lập startup. Ông Bình cũng từng có thời gian sinh sống ở nước ngoài. Sau khi tốt nghiệp khoa CNTT trường Đại học Bách Khoa Đà Nẵng năm 1997, ông Bình từng học tiến sỹ tại Pháp và trở về Việt Nam để giảng dạy. Hiện nay ông đang giữ vị trí trưởng khoa. Ông Bình cho biết: “Tôi trở về vì gia đình của tôi sinh sống tại đây. Với tôi, Đà Nẵng là một thành phố xinh đẹp. Đà Nẵng là một thành phố mới. Thủ đô của miền trung. Nó không đông đúc và ô nhiễm như Hà Nội và Tp HCM, nơi đây còn có những bãi biển đẹp. Điều quan trọng hơn là ở đây mọi người có thể tìm được việc làm”.

Tp HCM: Khu công nghiệp của miền Nam

Thành phố HCM cũng là nơi các startup của Việt Nam phát triển nhanh không kém Đà Nẵng. Văn hóa và cộng đồng nơi đây được hình thành từ năm 2010 khi các cuộc thi hackathon (cuộc thi lập trình nhanh) và các trại startup được tổ chức, ông Dương Nguyễn Vũ, giám đốc đầu tiên của Viện John Von Neumann (JVN) thuộc khuôn viên Đại học Tổng hợp, Tp HCM cho biết.

Ông Vũ tự mô tả mục tiêu của mình đó là phát triển một thế hệ các doanh nhân và nhà công nghệ tiếp theo của Việt Nam. Ông Vũ hiện có bằng thạc sỹ kỹ thuật và bằng tiến sỹ về trí thông minh nhân tạo tại Đại học École Nationale des Ponts et Chaussees. Ông cũng là người quản lý chương trình kinh doanh của học viện này.

Trong những tòa nhà, nơi các bức tường được biến thành bảng đen cho những buổi lên ý tưởng và nơi môi trường học thuật khuyến khích sự tự do trong suy nghĩ, ông Vũ dạy một nhóm các sinh viên sau đại học về cách suy nghĩ, tạo ra những đột phá công nghệ và xây dựng những công ty thành công.

Ông Vũ tin rằng thế hệ trẻ tài năng và đầy nhiệt huyết chính là một ví dụ điển hình cho tiềm năng của các startup của Việt Nam. Ông Vũ cho biết: “Cộng đồng công nghệ tại Việt Nam đang phát triển một thứ văn hóa startup và đây là sự thật. Ngày nay, có rất nhiều các hackathon và trại khởi nghiệp xuất hiện ở các thành phố lớn tại Việt Nam. Tuy nhiên suy nghĩ giống như tại Thung lung Silicon chưa xuất hiện ở đây. Mọi người vẫn ngại ngần trước quá nhiều rủi ro. Chỉ những người đã biết tới sự đổi mới và tinh thần doanh nghiệp mới sẵn sàng chấp nhận mạo hiểm để dẫn dắt một startup”.

Theo ông Vũ, hàng năm, những sinh viên tốt nghiệp Viện JVN thành lập từ hai đến ba startup. Ví dụ như công ty sản xuất thẻ flashcard học ngoại ngữ BlueUp VN được thành lập năm 2011 và nhận được vốn từ một nhà đầu tư công nghệ Việt Nam lớn. Công ty Inboud Marketing Partners được thành lập năm 2013 bởi hai sinh viên của JVN chuyên cung cấp các dịch vụ marketing trực tuyến và nội dung tự động hóa. Sentify là công ty do một người trợ lý của ông Vũ đồng sáng lập chuyên phân tích dữ liệu tài chính. Những công ty khác tham gia và các mảng như dịch vụ web, game, ứng dụng thương mại, mạng xã hội...

Hiện nay, văn hóa startup của Tp HCM tập trung vào các thị trường và ứng dụng trong nước nhằm giúp người dân Việt Nam có cuộc sống chất lượng cao hơn. Các lập trình viên ứng dụng trẻ tuổi của Việt Nam và các doanh nghiệp đều khao khát giúp cả quốc gia nhận ra tiềm năng văn hóa, kinh tế và công nghệ của nước nhà. Đây cũng là lý do ông Vũ, thầy Bình và ông Hùng quyết định quay trở về Việt Nam.

"Việt Nam đang nhanh chóng trở thành một trung tâm đầu tư và công nghệ cho các doanh nghiệp địa phương và quốc tế, và TP Hồ Chí Minh là trung tâm của sự biến đổi này," bà Jeff Diana, Giám đốc nhân sự (CPO) tại công ty phần mềm doanh nghiệp Atlassian cho biết. "Ngành công nghiệp ở đây vẫn còn khá non trẻ, nhưng chúng tôi bắt đầu thấy thị trường trưởng thành từ mảng đóng gói phần mềm, và gia công phần mềm. Điều này dẫn đến sự gia tăng số lượng startup tập trung vào thương mại điện tử và phát triển sản phẩm."

Atlassian cũng mở rộng các hoạt động nghiên cứu và phát triển tại Việt Nam trong năm 2013, và Diana cho biết động lực của việc này đó chính là mong muốn thay đổi hệ thống giáo dục của quốc gia và tạo ra nhiều lập trình viên có tài năng và khả năng hơn.

Sự bùng nổ trong lĩnh vực công nghệ của Việt Nam cũng như sự phát triển của nền kinh tế trong vòng 5 năm trở lại đây đã được thể hiện rõ nhất vào sự kiện gia công phần mềm CNTT Việt Nam (VNITO) vào tháng 10 do công ty Quang Trung Software City và Hiệp hội máy tính Hồ Chí Minh tổ chức. VNITO là cơ hội để ngành công nghiệp công nghệ Việt Nam thể hiện mình với bạn bè thế giới.

Từ 14 – 17/10, hơn 150 công ty công nghệ đa quốc gia với hơn 200 công ty CNTT và gia công phần mềm Việt Nam cũng 20 trường đại học sẽ tham dự sự kiện tại khách sạn The Reverie Saigon, Tp HCM. Khách mời sự kiện sẽ được nghe những bài phát biểu của các diễn giả tới từ những công ty như Gartner, JPMG, HP, LogiGear, Microsoft, Samsung và nhiều bộ ngành của chính phủ Việt Nam. CEO công ty Quang Trung kiêm người đứng ra tổ chức sự kiện VNITO cho biết: “Tôi tin rằng, thông qua VNITO, bạn bè và các đối tác quốc tế sẽ có bằng chứng để công nhận Việt Nam là một điểm đến mới và hấp dẫn cho các công ty CNTT trên thế giới”.