
Bức tranh này được ông Nguyễn Việt Long, Phó Tổng Giám đốc EY Việt Nam, chia sẻ tại AI360 - Diễn đàn Trí tuệ nhân tạo Việt Nam 2026 do Hiệp hội Phần mềm và Dịch vụ Công nghệ thông tin Việt Nam (VINASA) tổ chức ngày 18/11, dựa trên chuỗi khảo sát quy mô lớn của EY thực hiện trong năm 2025 và tháng 8-9/2026.
Dữ liệu được tổng hợp từ 1.200 CEO toàn cầu, 500 lãnh đạo cấp điều hành (C-level) tại Mỹ cùng 15.000 lao động và 1.500 người sử dụng lao động tại 29 quốc gia.
Theo khảo sát, có tới 99% lãnh đạo công nhận năng suất lao động đã tăng đáng kể trong 12 tháng qua nhờ ứng dụng AI. Tuy nhiên, hiệu suất tăng lên lại kéo theo bài toán nhân sự hóc búa cho giới chủ: nên cắt giảm nhân sự dư thừa, đào tạo lại đội ngũ hay tái cấu trúc mô hình quản trị để hấp thụ lực lượng lao động này.

Công cụ mới, quản trị cũ
Khảo sát của EY chỉ ra 88% nhân viên đã đưa AI vào công việc, trong đó tỷ lệ ở nhóm lao động trí thức đạt 94%, cấp quản lý là 96% và lãnh đạo là 97%. Dù mức độ phổ cập cao, đa số nhân sự mới chỉ dùng AI cho các tác vụ cơ bản như tìm kiếm thông tin (54%), tóm tắt tài liệu (38%) hoặc soạn email (35%.
Khi công cụ lao động mới được đưa vào trong khi mô hình tổ chức và bản mô tả công việc (JD) vẫn giữ nguyên theo lối cũ, doanh nghiệp rơi vào thế lúng túng. Có tới 64% người lao động cho biết khối lượng công việc cá nhân tăng lên trong một năm qua vì làm xong việc nhanh hơn lại tiếp tục nhận thêm đầu việc mới.
Từ thực tế tư vấn, ông Long cho rằng lãnh đạo các doanh nghiệp đang đối diện hàng loạt câu hỏi thực tế về quyền lợi và định mức nhân sự. Khi doanh nghiệp bỏ chi phí đầu tư AI giúp nhân viên tăng năng suất, tiền lương và thưởng sẽ giữ nguyên hay chia sẻ thêm cho người lao động và bản mô tả công việc cũ có còn phù hợp hay không. Đây cũng là lý do khiến chỉ 48% doanh nghiệp tái đầu tư được phần lợi ích tiết kiệm từ AI quay trở lại tổ chức.
58% nhân viên dùng AI cá nhân xử lý việc công
Bên cạnh bài toán biên chế, năng lực thích ứng của đội ngũ hiện hữu cũng là rào cản khiến doanh nghiệp phân vân giữa việc giữ hay thay thế nhân sự. Có 80% CEO dự báo AI sẽ tác động trực tiếp đến kỹ năng và cách thức làm việc trong 3 năm tới, nhưng 47% đánh giá nhân sự của họ hiện chưa đủ kỹ năng để sử dụng hiệu quả công nghệ này.

Theo đại diện EY, kỹ năng làm việc với AI gồm ba tầng: hiểu tính năng công cụ, kỹ năng tích hợp công cụ vào nghiệp vụ như tài chính, nhân sự, mua hàng và quan trọng nhất là tư duy phản biện, biết cách đặt câu hỏi và câu lệnh cho AI. Trong khi đó, khảo sát với 15.000 người lao động cho thấy nếu nhân sự được đào tạo khoảng 34 giờ mỗi năm về AI, họ có thể tiết kiệm được trung vị 8 giờ làm việc mỗi tuần.
Một thực tế khác được ông Long lưu ý là tình trạng từ 23% đến 58% nhân viên tự mang tài khoản AI cá nhân vào xử lý việc công ty. Nếu thiếu kiểm soát, lãnh đạo sẽ khó phân biệt được đâu là sản phẩm của nhân viên, đâu là sản phẩm của AI, chưa kể nguy cơ rò rỉ dữ liệu nội bộ như trường hợp một số cơ quan chính phủ nước ngoài phải ban hành lệnh cấm dùng AI cá nhân.
Trước ngã rẽ về nhân sự, ông Nguyễn Việt Long cho biết giới quản trị toàn cầu đang hướng tới nguyên tắc "Slow AI" - chậm lại ở khâu ứng dụng để kiểm soát rủi ro và đảm bảo nguyên tắc human-in-the-loop (con người giám sát trong vòng lặp).
Theo ông, doanh nghiệp chưa thể thay thế hoàn toàn con người bởi AI vẫn là một "hộp đen" tiềm ẩn sai lệch nếu dữ liệu đầu vào thiếu định lượng, đặc biệt ở các khâu cần nghiên cứu chuyên sâu, cố vấn hoặc ra quyết định kinh doanh. Doanh nghiệp chỉ nên chọn lọc từ 3 đến 5 trường hợp sử dụng có quy trình rõ ràng để triển khai và đo lường hiệu quả đầu tư (ROI).
Về tổ chức nhân sự, đại diện EY khẳng định AI chỉ đóng vai trò trợ lý (agent), còn con người mới là chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng. "KPI là giao cho con người chứ không phải giao cho AI. Dựa trên mối quan hệ rõ ràng giữa người và máy, doanh nghiệp mới có cơ sở để thiết kế lại mô tả công việc, cơ chế lương thưởng và quyết định bài toán nhân sự một cách minh bạch", ông Long nói.
