Ngay sau khi Quốc hội thông qua Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) ngày 21/11, Bộ Y tế đã làm rõ những nội dung lớn của Luật, với trọng tâm là ngăn chặn mua bán, thương mại hóa hoạt động hiến, ghép và bảo đảm quyền tự nguyện của người hiến.

29 nhóm hành vi bị cấm

Một trong những nội dung đáng chú ý nhất của Luật là quy định 29 nhóm hành vi bị nghiêm cấm, tạo cơ sở pháp lý để ngăn chặn và kiểm soát các nguy cơ vi phạm trong lĩnh vực nhạy cảm này. Các hành vi bị nghiêm cấm bao gồm: chiếm đoạt mô, bộ phận cơ thể người, chiếm đoạt xác; mua bán mô, bộ phận cơ thể người và mua bán xác; dụ dỗ, lừa dối, đe dọa, ép buộc người khác hiến; lợi dụng quan hệ nuôi con nuôi, giám hộ, chăm sóc thay thế hoặc quan hệ lệ thuộc để thực hiện việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể người.    

Luật cũng nghiêm cấm lấy, ghép, sử dụng, lưu giữ mô, bộ phận cơ thể người vì mục đích thương mại; quảng cáo, môi giới việc hiến, nhận mô, bộ phận cơ thể người vì mục đích thương mại; lợi dụng hoạt động điều phối để trục lợi hoặc tạo ưu tiên trái quy định. Đặc biệt, hành vi tổ chức, tạo điều kiện cho người Việt Nam ra nước ngoài để mua bán mô, bộ phận cơ thể người cũng như đưa người nước ngoài vào Việt Nam để ghép bộ phận cơ thể người trái quy định đều thuộc nhóm hành vi bị nghiêm cấm. 

hien tang.jpg
Người thân trong giây phút tiễn biệt nam thanh niên chết não hiến tạng cứu nhiều người khác ở Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức (Hà Nội). Ảnh: BVCC

Luật khẳng định không lấy mô không tái sinh, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi và việc đăng ký hiến chỉ áp dụng đối với người từ đủ 18 tuổi trở lên để việc đăng ký hiến chỉ áp dụng đối với người có đủ năng lực nhận thức. Hiến là hoàn toàn tự nguyện.  

Các hành vi làm sai lệch kết quả xác định chết não, chết tuần hoàn; can thiệp trái phép vào cơ sở dữ liệu; thay đổi không đúng thông tin về tiêu chí ưu tiên; thực hiện lấy, ghép trái quy định; sử dụng mô, tế bào vượt quá phạm vi đồng ý của người hiến hoặc tiến hành nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng khi chưa được phê duyệt cũng bị nghiêm cấm.    

Vì sao người từ 25 tuổi trở lên mới được hiến tạng cho người ngoài gia đình?

Luật quy định người từ đủ 18 đến dưới 25 tuổi chỉ được hiến tạng cho thành viên gia đình. Người từ 25 tuổi trở lên mới được hiến bộ phận cơ thể người khi còn sống cho người không phải là thành viên gia đình (trong Luật ban hành năm 2006 độ tuổi là từ 18 tuổi trở lên).

Theo Bộ Y tế, điều này bảo đảm người hiến đã trưởng thành về nhận thức, độc lập hơn trong quyết định và ít bị chi phối bởi áp lực kinh tế, gia đình. Việc phân bổ do cơ quan điều phối quốc gia thực hiện, để ngăn chặn từ gốc nguy cơ mua bán.

Việc lấy chỉ được thực hiện khi có ý kiến đồng ý bằng văn bản của Hội đồng tư vấn lấy, ghép. Cơ quan công an, UBND và các cơ quan liên quan phối hợp xác minh quan hệ nhân thân, nơi cư trú của người hiến và người nhận. Trường hợp vợ chồng phải bảo đảm thời gian kết hôn tối thiểu theo quy định.

Nguyên tắc "tự nguyện" là yêu cầu xuyên suốt

Người từ đủ 18 tuổi trở lên có quyền đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể người và hiến xác; người đã đăng ký có quyền thay đổi nội dung đăng ký, hủy đăng ký hoặc đăng ký lại.    

Đáng chú ý, việc đăng ký hiến không đồng nghĩa với việc người đăng ký đương nhiên đủ điều kiện hiến. Người hiến hoặc người đại diện, cha đẻ, mẹ đẻ của người hiến có quyền từ chối hiến tại bất kỳ thời điểm nào theo quy định. Khi có sự từ chối hoặc biểu hiện không đồng thuận, không được thực hiện việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể người.    

Đối với người hiến khi còn sống, Luật quy định các điều kiện về sức khỏe, tư vấn độc lập về pháp luật và sức khỏe, đánh giá tâm lý - xã hội nhằm bảo đảm người hiến được cung cấp đầy đủ thông tin, hiểu rõ rủi ro và tự nguyện đưa ra quyết định. Những yêu cầu bảo vệ riêng đối với người chưa thành niên được quy định chặt chẽ hơn, bao gồm điều kiện về đối tượng nhận hiến, sự đồng ý của cha mẹ và tư vấn phù hợp với độ tuổi.    

"Đây là cơ chế quan trọng nhằm ngăn ngừa tình trạng lợi dụng hoàn cảnh khó khăn, quan hệ gia đình hoặc sự lệ thuộc để tác động, gây sức ép buộc người khác hiến tặng", Bộ Y tế khẳng định.     

Bên cạnh đó, Luật quy định tổ chức Ngày Tri ân người hiến mô, bộ phận cơ thể vào ngày 20/5 hằng năm, nhằm tôn vinh người hiến, gia đình người hiến và lan tỏa nghĩa cử nhân đạo trong xã hội.