ed-land.jpg
Edwin H.Land - Sáng lập Tập đoàn công nghệ ảnh Polaroid, người phát minh máy ảnh chụp lấy ngay

>>Steve Jobs - Những dấu ấn không thể phai mờ

>>Steve Jobs - Như tôi biết

Vị trí của Land trong thời của ông gần giống với Steve Jobs. Năm 1972, ông là nhân vật trang bìa của hai tờ tạp chí danh tiếng Time và Life, và có lẽ là nhà hóa học duy nhất có được vinh dự này. Càng tìm hiểu về Land, bạn càng nhận ra Jobs đã “lặp lại” Land tới mức nào.

Giống nhau đến kỳ lạ

Cả hai đều xây dựng nên những tập đoàn trị giá hàng tỉ đô dựa trên sáng chế, và được bảo vệ bởi quyền thực thi bằng sáng chế (đồng thời giữ tính cạnh tranh và lợi nhuận cao). Cả hai đều tự học, và bỏ chương trình đại học (Land bỏ Harvard, Jobs bỏ Reed). Tại Polaroid, Land từng thuê những sinh viên chuyên ngành lịch sử nghệ thuật thông minh nhất trường Cao đẳng Smith và gửi họ tới vài lớp học khoa học, để tạo ra những nhà hóa học luôn có thể tiếp nối câu chuyện khi ông chuyển cuộc nói chuyện từ phương trình của nhà toán học – vật lí học Maxwell sang nét cọ của họa sĩ người Pháp Renoir.

Trên tất cả, Land tin tưởng vào quyền lực của luận chứng khoa học. Bắt đầu từ những năm 1960, ông đã biến cuộc họp cổ đông của Polaroid thành những buổi trình diễn quan trọng về bất cứ dòng sản phẩm nào công ty định giới thiệu. Với các sắp xếp mang khuynh hướng nghệ thuật, thi thoảng có cả nhạc sống xen giữa, ông làm chủ sân khấu, slide thuyết trình phía sau, sản phẩm mới trên tay, và như một người bán hàng chuyên nghiệp, Land “lái” mọi người vào “thế giới của Land”. Cuối buổi chiều, bạn sẽ không muốn rời khỏi buổi thuyết trình.

3 thập kỉ sau, Jobs cũng làm những thứ chính xác như vậy, ngoại trừ chiếc áo cao cổ màu đen và quần jeans giản dị. Năm 1985, trong một cuộc phỏng vấn, ông nói: “Người đàn ông ấy là báu vật quốc gia. Tôi không hiểu nổi tại sao con người như ông lại không thể trở thành hình mẫu: Ông chính là điều phi thường nhất một người có thể.”

Hai người đàn ông gặp nhau ít nhất 2 lần. John Sculley, Tổng giám đốc (CEO) Apple, đã chứng kiến sự gặp gỡ này khi Jobs làm cuộc hành hương đến các phòng thí nghiệm của Land tại Cambridge. Ông viết trong cuốn tự truyện của mình rằng hai người đã cùng mô tả một kinh nghiệm: “Land nói: “Tôi có thể thấy thứ mà máy ảnh Polaroid có thể trở thành. Nó thực tế với tôi cứ như thể nó đang ở trước mặt tôi, trước khi tôi tạo ra nó”. Và Steve nói: “Vâng, đó chính xác là cách tôi nhìn Macintosh. Nếu tôi hỏi mọt người từ sử dụng máy tính cá nhân rằng một máy tính Macintosh sẽ thế nào, họ không thể nói cho tôi biết. Không có cách nào để tiến hành nghiên cứu trên người tiêu dùng, và do đó tôi quyết định đi và tạo ra nó, rồi cho mọi người thấy và nói: “Giờ thì bạn nghĩ gì”?

Thế giới quan của Jobs mô tả lặp lại một cách hoàn hảo của Land: “Nghiên cứu thị trường là thứ bạn phải làm khi sản phẩm của bạn không còn tốt nữa”. Và quan điểm của Land về tiến bộ: “Mọi phát minh quan trọng, đều phải gây sửng sốt, bất ngờ, và phải tới khi thế giới không chuẩn bị gì cho nó. Nếu thế giới đã chuẩn bị sẵn sàng, đó không còn là phát minh nữa”. 30 năm sau, khi phóng viên hỏi Jobs, Apple đã thực hiện bao nhiêu nghiên cứu thị trường trước khi giới thiệu iPad, ông đáp: “Không gì cả. Biết mình cần gì không phải là công việc của khách hàng”. Steve Jobs từng nói ra sản phẩm mới để nói cho khách hàng biết họ cần gì, chứ không phải đi tìm hiểu xem khách hàng cần gì.

Land, cũng như Jobs, là một người cầu toàn, chuộng mỹ thuật, và ám ảnh về các thiết kế sản phẩm. Số tiền Land bỏ ra để nghiên cứu và phát triển, sửa những lỗi sai, thi thoảng khiến các chuyên gia chứng khoán lo ngại khi mua cổ phiếu Polaroid vì họ cho rằng công ty ông không thực sự chú ý tới cái đích cuối cùng. (Khi một cổ đông hỏi Land về điều này, ông trả lời: “Đích cuối ở thiên đường”)

Thành tựu lớn nhất của Land, máy ảnh SX-70 vào những năm 1970, là sản phẩm xa xỉ và được thèm muốn như iPod 30 năm sau. Một nguồn tin cho biết Land đã dành tới 2 tỉ USD vào khoảng những năm 1960 và đầu những năm 1970 để phát triển máy ảnh và film riêng. Jobs hiểu điều này: “Ông không chỉ là một trong những nhà sáng chế vĩ đại trong thời đại chúng ta, mà quan trọng hơn, ông nhìn thấy giao điểm của nghệ thuật và khoa học và tạo ra tổ chức phản ánh điều đó”.

Đều bị "trục xuất" khỏi công ty

land.jpg
Edwin Land. Ảnh: Naomi Savage

Và Land, lại cũng như Jobs năm 1985, đã bị buộc rời khỏi công ty mình gây dựng. Giữa những năm 70, Land tự ném mình vào dự án thảm hại có tên Polavision. Nó là hệ thống phim gia đình 8-mm tức thời, phải mất hơn 10 năm để ra khỏi phòng thí nghiệm và có mặt tại các cửa hàng. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, nó bị giết chết với kẻ mới đến: chiếc máy quay video Betamax của Sony.

Lần đầu tiên, Land tiêu tốn tài sản và chịu thất bại, và đồng nghiệp bắt đầu các câu hỏi về sai lầm của ông. Hội đồng quản trị từ lâu yêu cầu ông đưa ra kế hoạch kế tiếp thế chỗ, và ở tuổi 70, Land được “dụ dỗ” nhường lại ghế Chủ tịch. Lần đầu tiên, ngân sách nghiên cứu của ông được phê duyệt, và phải nổi giận vì sự thiếu tự chủ của mình. Ông không hoàn toàn bị đuổi việc – nhưng không thể can thiệp vào cấu trúc công ty, cả về tài chính và tinh thần, nhưng, như một đồng nghiệp đã nói: “Ông ấy thích chiến thắng, và ở phút cuối, ông lại không giành được chiến thắng, điều này thực sự khó cho ông”. Sau vài năm khó chịu, ông rời bỏ Polaroid năm 1982, và nhanh chóng bán mọi cổ phiếu. Ông thậm chí còn không tham dự lễ kỉ niệm 50 năm thành lập công ty 5 năm sau đó.

Sau khi những người sáng lập ra đi, cả Polaroid và Apple đều từ từ đánh mất lợi thế của mình, đánh mất sự đổi mới, và đi sau các công ty công nghẹ khác. Apple đánh mất số tiền khổng lồ vào tay Microsoft với việc kinh doanh máy tính cá nhân giá rẻ; Polaroid – dần bị các phòng thí nghiệm chụp ảnh 1 giờ và nhiếp ảnh kĩ thuật số xâm lấn. Năm 1996, Apple gọi người sáng lập quay trở lại, người ngay lập tức tiến hành một trong những thay đổi lớn nhất trong lịch sử kinh doanh. (Vào thời điểm Polaroid gặp khó khăn, không có một sự kêu gọi về nguồn nào; Land qua đời năm 1991 ở tuổi 81).

Polaroid vẫn tồn tại, nhưng không còn ở vị thế như hồi Land và các đồng nghiệp xây dựng. Từ năm 2001, công ty tuyên bố phá sản 2 lần và bị đem bán 3 lần. Một trong các cựu CEO hiện phải chịu tù 50 năm vì tội gian lận. Các chủ sở hữu mới xuất hiện và hứa hẹn về tương lai tươi sáng hơn, nhưng ít người tin tưởng Polaroid sẽ trở thành cỗ xe tăng khoa học phi thường, với các phát kiến vĩ đại và lợi nhuận khổng lồ như từng có, hay như Apple đang đạt được. Và Timothy D. Cook, vị CEO mới của Apple, nên cẩn trọng với giai thoại bi thảm của Polaroid.

Theo NYTimes