Hát đối vùng biển Quảng Ninh là lối hát đối đáp giữa nam và nữ, do cư dân vạn chài sáng tạo, hình thành và lưu truyền trong quá trình lao động, sinh hoạt ven biển. Không có nhạc đệm cầu kỳ, không cần sân khấu hay những người biểu diễn chuyên nghiệp, hát đối bắt nguồn từ chính những câu nói giản dị trong đời sống hằng ngày. Qua sự sáng tạo của người dân, những câu nói ấy được biến tấu thành lời ca có vần điệu, chủ yếu theo thể lục bát, rồi ngân nga thành giai điệu quen thuộc.
Đến nay, thời điểm xuất hiện cũng như cái nôi hình thành của hát đối miền biển vẫn chưa được một công trình nghiên cứu khẳng định cụ thể. Tuy nhiên, loại hình nghệ thuật dân gian này đã tồn tại từ lâu đời, được lưu truyền rộng rãi dọc bờ biển Quảng Ninh, trong các làng Việt cổ ven biển, làng đảo và làng chài trên vịnh Hạ Long.
Trong nhịp sống của cư dân miền biển, hát đối hiện diện ở nhiều không gian khác nhau. Khi quai đê lấn biển, quăng chài, phơi lưới, chèo thuyền đánh bắt cá tôm hay trong những dịp hội hè, đình đám, cưới hỏi, những câu hát lại được cất lên. Lời ca giúp người lao động vơi bớt nhọc nhằn, thêm hăng say trong công việc, đồng thời làm phong phú đời sống tinh thần của cộng đồng.
Trải qua nhiều thế hệ, hát đối không chỉ là hình thức giải trí sau những giờ lao động mà còn trở thành một phần ký ức văn hóa, phản ánh tâm hồn, tính cách và bản sắc của cư dân vùng biển Quảng Ninh. Việc nghệ thuật hát đối vùng biển được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào giữa năm 2025 là sự ghi nhận những giá trị văn hóa đặc sắc được cộng đồng gìn giữ, trao truyền qua thời gian.
Tuy nhiên, trước những biến đổi của đời sống hiện đại, hát đối cũng đứng trước nguy cơ mai một. Số lượng người am hiểu, thực hành các làn điệu cổ còn hạn chế; không gian sinh hoạt truyền thống dần thu hẹp, trong khi thế hệ trẻ chưa có nhiều cơ hội tiếp cận và thực hành loại hình nghệ thuật này.
Nhận thức rõ yêu cầu đó, thời gian qua, ngành văn hóa, Hội Văn nghệ dân gian, các địa phương ven biển cùng Ban Quản lý di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử và các câu lạc bộ đã triển khai nhiều hoạt động sưu tầm, phục dựng, truyền dạy và quảng bá hát đối. Theo Giáo sư Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, việc bảo tồn cần gắn với kiểm kê, đánh giá, nghiên cứu chuyên sâu và xây dựng các dự án phát huy giá trị di sản, nhất là kết nối với phát triển du lịch biển, du lịch cộng đồng và du lịch sinh thái trải nghiệm.
Bên cạnh đó, cần có chính sách đãi ngộ phù hợp đối với nghệ nhân, hỗ trợ kinh phí duy trì hoạt động của các câu lạc bộ, khuyến khích cộng đồng tiếp tục sưu tầm, ghi chép những làn điệu cổ.
Bảo tồn hát đối vùng biển không đơn thuần là lưu giữ những câu hát xưa, mà quan trọng hơn là giữ được người hát, không gian hát và mạch trao truyền trong cộng đồng. Từ những làn điệu mộc mạc của cư dân vạn chài, hát đối sẽ tiếp tục là sợi dây kết nối các thế hệ, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa và làm giàu thêm sức hấp dẫn của vùng biển Quảng Ninh.
Linh Giang
.svg){kind=icon}
