Bảo tồn khẩn cấp nghệ thuật làm gốm của người Chăm

Di sản Nghệ thuật làm gốm của người Chăm chính thức được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

Vào hồi 16 giờ 12 phút, ngày 29 tháng 11 năm 2022 giờ địa phương (tức 22 giờ 12 phút ngày 29 tháng 11 năm 2022 giờ Việt Nam), tại phiên họp của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 17 của UNESCO, di sản Nghệ thuật làm gốm của người Chăm chính thức được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây là một trong 56 hồ sơ được xem xét trong kỳ họp này.

Nghề làm gốm của người Chăm còn bảo lưu nhiều giá trị văn hóa truyền thống, được thể hiện qua kỹ thuật chế tác gốm, không dùng bàn xoay, nung lộ thiên, sản phẩm độc đáo mang nhiều dấu ấn lịch sử văn hóa tộc người. Đây là nghề thủ công truyền thống độc đáo, riêng biệt, phản ánh sự đa dạng văn hóa và sự sáng tạo mang tính đại diện, thể hiện bản sắc văn hóa của cộng đồng người Chăm. Vì vậy, từ năm 2012, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã quyết định đưa Nghề làm gốm của người Chăm tỉnh Bình Thuận vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Nghề thủ công truyền thống.

Gốm của người Chăm chủ yếu là đồ gia dụng, đồ dùng cúng lễ và đồ mỹ nghệ gồm chum (jek), nồi (gok), mâm (cambak), bình (bilaok)… Nghề làm gốm được xem là biểu hiện của sự sáng tạo cá nhân do người phụ nữ Chăm làm ra trên nền tảng tri thức được lưu truyền trong cộng đồng. Thay vì sử dụng bàn xoay, người phụ nữ Chăm di chuyển giật lùi quanh khối nguyên liệu để tạo hình sản phẩm. Gốm không tráng men và được phơi khô, nung ở ngoài trời bằng củi và rơm trong 7 đến 8 giờ ở nhiệt độ khoảng 8000C. Nguyên liệu (đất sét, cát, nước, củi và rơm) được khai thác tại chỗ. Đất sét được tái sinh theo chu kỳ vài ba năm sau khi khai thác tại cánh đồng Hamu Tanu Halan, bên bờ sông Quao thuộc làng Bàu Trúc (tỉnh Ninh Thuận) và mỏ đất làng Xuân Quang (cách làng Bình Đức, tỉnh Ninh Thuận, 3km về hướng Tây Bắc).

Dụng cụ làm gốm đơn giản do nghệ nhân tận dụng vật liệu tại chỗ như: vòng quơ, vòng cạo (bằng tre) để cạo mỏng thân gốm, và vỏ sò, vải cuộn thấm nước để chà láng thân gốm. Tri thức và kỹ năng làm gốm được trao truyền cho các thế hệ trong gia đình thông qua thực hành. Việc làm nghề tạo cơ hội cho người phụ nữ Chăm giao lưu, tương tác trong lao động sản xuất, sinh hoạt xã hội, cũng như trong việc giáo dục nghề nghiệp cho con cái, nâng cao hơn nữa vai trò của họ trong xã hội.

Nghề làm gốm cũng giúp tăng thu nhập của gia đình và bảo lưu thuần phong mỹ tục, bản sắc văn hóa của người Chăm ở Việt Nam. Tuy nhiên, dù có nhiều nỗ lực bảo vệ, song nghề gốm của người Chăm vẫn đang đứng trước nguy cơ mai một vì sự tác động của quá trình đô thị hóa đến khả năng tiếp cận nguồn nguyên liệu thô, sự chậm thích ứng với kinh tế thị trường và thế hệ trẻ ít quan tâm đến nghề.

Theo Uỷ ban Liên Chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, Hồ sơ đề cử di sản văn hóa phi vật thể Nghệ thuật làm gốm của người Chăm đáp ứng những tiêu chí sau để ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp:

Di sản này liên quan đến nghề thủ công truyền thống làm gốm Chăm bằng tay và sử dụng các công cụ đơn giản. Chủ thể văn hóa và người thực hành chủ yếu là phụ nữ Chăm. Tri thức và kỹ năng làm nghề được trao truyền trong gia đình, dòng họ và cộng đồng. Việc trao truyền được thực hiện bằng biện pháp kể chuyện và thực hành hàng ngày. Di sản thu hút sự trao đổi và tương tác giữa những người thực hành nghề, các sinh hoạt xã hội và nâng cao vai trò của người phụ nữ Chăm trong xã hội hiện đại. Di sản gắn liền với nghệ thuật trình diễn dân gian, phong tục tập quán, tín ngưỡng, lễ hội, trong đó có các nghi lễ liên quan đến ông tổ nghề làm gốm của người Chăm. Nghề làm gốm của người Chăm góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa Chăm ở Đông Nam Á.

Hồ sơ cho biết hiện nay số lượng nghệ nhân, người thực hành và người học nghề tại các làng gốm còn ít. Dù có nhiều nỗ lực bảo vệ, di sản vẫn có nguy cơ mai một bởi nhiều mối đe dọa khác nhau như sự đô thị hóa ảnh hưởng đến không gian của các làng nghề thủ công truyền thống và ảnh hưởng đến nguồn nguyên liệu sẵn có, chi phí cho nguyên liệu tăng cao, nghệ nhân lành nghề tuổi cao, thế hệ trẻ không hứng thú với nghề, sản phẩm thiếu sự đa dạng và ảnh hưởng của đại dịch COVID-19.

Hồ sơ trình bày chi tiết kế hoạch bảo vệ di sản, kế hoạch này sẽ được thực hiện trong bốn năm (2023–2026). Các mục tiêu của mỗi năm, các hoạt động cụ thể và kết quả dự kiến được trình bày rõ ràng trong hồ sơ. Các hoạt động bảo vệ được đề xuất nhằm giải quyết những thách thức được nêu trong tiêu chí U.2. và bao gồm việc đào tạo, tư liệu hóa, giải quyết các vấn đề liên quan đến nguồn nguyên liệu và tạo sinh kế bền vững cho những người hành nghề. Hồ sơ đã trình bày một thời gian biểu và ngân sách chi tiết.

Cộng đồng, các nhóm và cá nhân có liên quan đã tham gia vào quá trình đề cử bằng cách cung cấp thông tin và đóng góp vào quá trình kiểm kê. Nhiều thành viên trong cộng đồng đã tham gia vào việc quay phim và chụp ảnh quá trình làm gốm và thờ cúng tổ nghề. Hơn nữa, 354 nghệ nhân đã đồng thuận về việc đề cử di sản này vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Hồ sơ cho biết, du khách muốn tham gia nghi lễ thờ tổ nghề cần phải tuân thủ một số quy tắc phong tục nhất định.

Di sản được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và Báo cáo kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trên Hệ thống thông tin quản lý di sản văn hóa phi vật thể của Cục Di sản văn hóa. Các Sở và viện nghiên cứu thực hiện việc kiểm kê ở cấp tỉnh, thành phố và cấp quốc gia. Hồ sơ cho biết việc kiểm kê di sản thu hút sự tham gia của cộng đồng ở làng Bàu Trúc và Bình Đức, phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận, Trung tâm Nghiên cứu và trưng bày văn hóa Chăm (tỉnh Ninh Thuận) vào việc khảo sát, kiểm kê, quay phim và chụp ảnh. Kết quả kiểm kê được cập nhật hàng năm, trước 31 tháng 10.

Nghệ thuật làm gốm của người Chăm là di sản văn hóa phi vật thể thứ 15 của Việt Nam được ghi danh vào các Danh sách của UNESCO. 

Thu Thủy

tin nổi bật

Hà Giang: Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông và Festival khèn Mông năm 2023

Từ ngày 4/2 đến ngày 5/2/2023, tại Sân vận động huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang sẽ diễn ra Ngày hội Văn hoá dân tộc Mông và Festival khèn Mông năm 2023.

Sắp diễn ra lễ hội cà phê Buôn Ma Thuột tại Đắk Lắk

Lễ hội cà phê Buôn Ma Thuột lần thứ 8 năm 2023 sẽ được tỉnh Đắk Lắk tổ chức vào tháng 3/2023 với chủ đề: “Buôn Ma Thuột – Điểm đến của cà phê thế giới”.

Kon Tum phục dựng được trên 20 lễ hội truyền thống

Tỉnh Kon Tum có 7 dân tộc thiểu số cư trú lâu đời, gồm: Xơ Đăng, Ba Nar, Giẻ- Triêng, Gia Rai, B’râu, Rơ Măm và Hrê.

Chợ cây cảnh Văn Giang nhộn nhịp trước dịp Tết Nguyên đán

Chợ cây cảnh Văn Giang (Hưng Yên) thường xuyên gặp cảnh ùn tắc khi thương lái từ khắp các tỉnh xa gần đổ về giao dịch. Nơi đây tấp nập cả ngày, chủ vườn ươm phải thuê thêm nhân công phụ giúp.

Thanh Hoá: Hơn 3.000 học sinh hộ nghèo, dân tộc thiểu số được hỗ trợ tiền ăn và nhà ở

Năm học 2022 – 2023, tỉnh Thanh Hóa có 3.188 học sinh được hưởng chính sách hỗ trợ tiền ăn và tiền nhà ở theo Nghị định số 116/2016/NÐ- CP.

Thừa Thiên Huế phổ biến, nâng cao nhận thứ về ứng dụng CNTT hỗ trợ vùng dân tộc thiểu số

Ban Dân tộc tỉnh Thừa Thiên Huế đã tổ chức hội nghị tuyên truyền, phổ biến nâng cao nhận thức về ứng dụng công nghệ thông tin hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh năm 2022.

Những nỗ lực thoát nghèo của người Mông ở Kỳ Sơn

Đồng bào Mông ở các xã vùng cao, huyện Kỳ Sơn đã triển khai phát triển vùng nguyên liệu chè quy mô lớn, kết hợp thu hút đầu tư xây dựng nhà máy thu mua, tiêu thụ sản phẩm cho người dân.

Hà Giang: Phát huy vai trò, vị thế của người có uy tín ở vùng dân tộc thiểu số

Những năm gần đây, đội ngũ người có uy tín tỉnh Hà Giang có nhiều đóng góp trong triển khai thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia. Qua đó, góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo của tỉnh trung bình mỗi năm là 3,75%; có 47 xã đạt chuẩn Nông thôn mới.

Chú trọng tuyên truyền pháp luật cho đồng bào dân tộc thiểu số ở Đồng Nai

Việc tuyền truyền, phố biến giáo dục và tư vấn pháp luật đã nâng cao nhận thức, ý thức tuân thủ pháp luật trong đồng bào dân tộc thiểu số; đồng thời đưa chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đi vào cuộc sống.

Đắk Lắk tích cực phổ biến giáo dục pháp luật cho đồng bào dân tộc thiểu số

UBND tỉnh Đắk Lắk đã ban hành kế hoạch thực hiện một số nội dung về tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật cho đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Tích cực chăm sóc sức khỏe cho đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Giang

Nhờ sự nỗ lực của chính quyền địa phương, cùng hệ thống y tế cơ sở mà việc chăm sóc sức khỏe cho đồng bào dân tộc thiểu số huyện biên giới Tây Giang, tỉnh Quảng Nam ngày càng được đảm bảo.

Ông Pờ Dần Xinh: “Người Hà Nhì đi đầu và đứng đầu”

Xã Sín Thầu, huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên, vùng biên viễn xa xôi nhất phía cực Tây của Tổ quốc, vùng ngã ba biên giới Việt Nam - Lào - Trung Quốc.

Giảm thuế bảo vệ môi trường đối với xăng theo phương án của UB Tài chính - Ngân sách

Qua thảo luận, Ủy ban Thường vụ Quốc hội nhất trí việc điều chỉnh mức thuế bảo vệ môi trường đối với xăng, dầu, mỡ nhờn theo phương án của Ủy ban Tài chính - Ngân sách. Mức thuế này được áp dụng từ ngày 1/1/2023 đến hết ngày 31/12/2023.

Chính sách tín dụng ưu đãi đã đạt được nhiều kết quả quan trọng

20 năm qua, NHCSXH đã thiết lập được mô hình quản trị và điều hành tác nghiệp gọn nhẹ, hiệu lực, hiệu quả, phù hợp với điều kiện thực tiễn và cấu trúc hệ thống chính trị của đất nước.

Bưởi Phúc Trạch quảng bá, bán trên mạng xã hội nâng cao đời sống người dân

Dù đã giành giải nhất trong cuộc thi đấu xảo toàn Đông Dương và đã được Pháp cấp mề đay từ năm 1938 nhưng những năm gần đây, từ khi HTX Nông nghiệp Choa ra đời bưởi Phúc Trạch mới giúp người dân Hương Khê (Hà Tĩnh) đổi đời.