Nhưng ít ai biết rằng TS. Quách Tuấn Ngọc xây dựng phần mềm soạn thảo và xử lý tiếng Việt BKED nhằm đáp ứng nhu cầu soạn giáo trình trên máy tính, phục vụ công tác giảng dạy của bản thân.

Hơn 20 năm đã trôi qua nhưng khi kể lại những ngày cặm cụi ngồi lập trình rồi phổ biến phần mềm soạn thảo và xử lý tiếng Việt BKED, TS. Quách Tuấn Ngọc, nay là Cục trưởng Cục CNTT (Bộ GD &ĐT) vẫn bồi hồi xúc động và không che giấu niềm tự hào về sản phẩm mà ông đã sáng tạo từ thời máy tính còn khá mới mẻ với nhiều người Việt Nam.

Gần một năm miệt mài gõ lệnh

Thập niên đầu khi máy vi tính bắt đầu vào Việt Nam, tức là khoảng 1978-1988, một trong những vấn đề nổi cộm và nóng bỏng nhất khi đó là làm thế nào đưa tiếng Việt vào máy tính. Để giải được bài toán "hóc búa" ấy thì phải giải quyết, trả lời được 3 câu hỏi lớn. Thứ nhất là về bộ mã. Mã lúc đó chỉ có 8 bit với 256 ký tự, trong khi bộ chữ của ta là 262 ký tự, cho nên kể cả phủ kín bảng mã đó thì cũng vẫn thiếu 6 chỗ. Đây quả là một vấn đề nan giải. Thứ hai là làm thế nào hiển thị chữ lên màn hình. Bởi lẽ, có nhiều loại màn hình khác nhau như: màn hình đen trắng hay màn hình đơn sắc mono -chrom có ma trận chữ rất lẻ 9x14, màn hình CGA (8x8), màn hình VGA (8x16)... Vì vậy, để hiển thị chữ Việt lên màn hình thật chẳng dễ chút nào. Thứ ba là dùng bàn phím để gõ tiếng Việt ra sao.

Giai đoạn 1987-1992 đã diễn ra rất nhiều hội nghị, hội thảo để tìm cách giải quyết việc đưa tiếng Việt vào máy tính. Tính sơ sơ cũng có trên dưới gần 100 phương án được đưa ra nhằm giải quyết vấn đề này. Có thể kể đến một số phần mềm soạn thảo tiếng Việt được coi là những "anh hùng hảo hán" thời đó như: VNI, Vietstar, DJ, Chiwrite… Các phần mềm này có những nét ưu điểm riêng nhưng đặc điểm chung là kén loại màn hình, có khi phải lấy bộ nhớ ROM chứa mẫu chữ hiện lên màn hình để sửa, để nạp lại bộ chữ Việt.

TS. Quách Tuấn Ngọc kể: Đầu năm 1987, tôi đi nghiên cứu sinh ở Pháp về, tiếp tục giảng dạy tại khoa Điện tử viễn thông, trường Đại học Bách khoa Hà Nội. Vốn ấp ủ dự định soạn giáo trình Xử lý tín hiệu số với nhiều công thức và giáo trình Ngôn ngữ lập trình PASCAL nhưng không có công cụ soạn thảo tiếng Việt nào đáp ứng được. Tôi đã mày mò, đọc các tài liệu liên quan, tham khảo các phần mềm liên quan để rồi đi đến định hình sơ bộ phương án thiết kế phần mềm soạn chữ Việt sơ khai ban đầu mang tên BKED, viết tắt của cụm từ "Bách khoa Editor". Vốn là dân điện tử nên hiểu kỹ về cấu trúc bộ nhớ các loại màn hình nên tôi đặt ra mục tiêu cho phần mềm này là phải chạy được trên tất cả các loại màn hình và hiển thị được cả thuộc tính đậm, nghiêng, gạch dưới, lại gõ được cả công thức toán. Điều này chưa có phần mềm soạn chữ Việt nào làm được. Đơn cử như 2 phần mềm gõ chữ Việt khá thông dụng lúc đó là VNI và Vietstar cũng khá "kén" màn hình. Phần mềm VNI thì chủ yếu được sử dụng cho màn hình VGA vì loại màn hình này cho phép nạp phông chữ vào bộ nhớ, các màn hình khác thì phải nạp lại bộ nhớ ROM. Còn phần mềm Vietstar chạy được chữ Việt trên màn hình CGA nhưng với màn hình Mono -chrome thì nó "giơ tay đầu hàng". Máy tính lúc đó chủ yếu vẫn là máy XT đời đầu tiên, thi thoảng có vài chiếc AT -286 thì đã là oai cả Hà Nội rồi.

Liên tục trong gần một năm ròng, tôi say sưa viết chương trình BKED đến mức hàng ngày cứ 6 giờ sáng đã lồm cồm bò dậy, đến cơ quan, bật máy lên để lập trình với tất cả niềm say mê, nhiệt tình. Thậm chí, tôi "say" đến mức trừ những lúc làm công tác chuyên môn còn phần lớn thời gian tôi ngồi lì bên máy cặm cụi gõ lệnh. Thông thường, đến tận 7 giờ tối, tôi mới rời máy để về nhà.

Trong thời kỳ đầu xây dựng BKED, tôi cũng sáng chế ra một bộ bàn phím tiếng Việt theo kiểu đánh máy. Sau đó nhận thấy không ổn với kiểu đánh máy, đặc biệt là khó dùng nên sau đó tôi đã tiếp thu bộ gõ telex của Vietstar và tập trung phát triển bộ gõ telex. Tôi cũng đã sáng tác thêm cách xoá dấu bằng phím "z", đánh chữ "ư" và "ơ" bằng 2 phím "]", "[". Có thể nói, phần mềm BKED sử dụng bộ gõ telex được cải tiến, rồi thêm kiểu gõ tắt nữa, nên tốc độ gõ cực nhanh. Tôi còn nhớ người ta tổ chức hẳn cuộc thi gõ văn bản bằng BKED ở bộ phận chế bản Nhà Xuất Bản Giáo dục. Kỷ lục là có người đã gõ được 400 trang trong một ngày. Đến thăm trung tâm chế bản giáo dục thì thấy bàn phím trắng toát vì các chữ in trên bàn phím đã được các bàn tay điêu luyện gõ phím cọ cho sạch sẽ.

Cũng do nhu cầu của bản thân mình là thiết kế phần mềm để soạn giáo trình nên khi xây dựng, tôi cũng vắt óc nghĩ cách để BKED hỗ trợ chức năng kẻ, vẽ bảng biểu và viết công thức, rồi tự động kiểm tra chính tả tiếng Việt. Phần mềm BKED đã chính thức ra đời phiên bản đầu tiên vào khoảng giữa năm 1988.

(Còn tiếp)

(Ghi theo lời kể của TS. Quách Tuấn Ngọc)

Đọc toàn bộ bài viết trên báo Bưu điện Việt Nam số 120 ra ngày 5/12/2008