Cây sala trong kinh điển Phật giáo khác gì cây sala trong nhiều chùa ở Việt Nam?

Theo truyền thuyết, tại vườn ngự uyển Lâm Tỳ Ni, cây vô ưu được trồng rất nhiều. Trong lần cùng đoàn tùy tùng xa giá về quê ngoại để sinh con đầu lòng theo tập tục Ấn Độ cổ, hoàng hậu Maya đi ngang qua vườn Lâm Tỳ Ni. Tại đây, bà ra lệnh dừng lại để vào lâm viên nghỉ ngơi, đi dạo và ngoạn cảnh. Khi đi đến dưới cây vô ưu, bà thấy hoa nở rộ, ngào ngạt hương thơm, bèn đưa tay vin cành hoa và trở dạ sinh Thái tử Tất Đạt Đa, người sáng lập ra Phật giáo sau này. 

Trong kinh điển Phật giáo, có ba loài cây thiêng liên quan đến cuộc đời của đức Phật đó là: Cây vô ưu (Saraca indica) khi đức Phật đản sinh tại vườn Lâm Tỳ Ni; cây bồ đề (Ficus religiosa, Bodhi) khi đức Phật thành đạo tại Bồ Đề Đạo Tràng; và cây sala khi đức Phật nhập Niết bàn tại Câu Thi Na.

Điểm sâu sắc ở đây là sự ra đời của Đức Phật không được đặt trong cung điện quyền lực, mà ở giữa thiên nhiên. Hình ảnh người mẹ vịn cành cây biểu tượng cho sự sống, sự sinh thành, phúc lành và sự hòa hợp giữa con người với vũ trụ.

Ở Việt Nam, nhiều người gọi cây đầu lân/ngọc kỳ lân là cây sala. Nhưng cây này khác với cây sala trong truyền thống Ấn Độ. 

Cây ngọc kỳ lân phổ biến trong khu rừng tân nhiệt đới, đặc biệt là ở lưu vực sông Amazon. Nó có nguồn gốc ở Guyana (Nam Mỹ). Ngày nay cây này có thể tìm thấy ở Ấn Độ, miền nam dãy núi Himalaya, và về sau được trồng nhiều nơi ở Nam Á và Đông Nam Á.

Nhiều chùa tại Việt Nam trồng cây đầu lân/ngọc kỳ lân và gọi đó là “cây sala”. Loài cây này có hoa lớn, mọc từ thân, mùi thơm đặc biệt nên tạo cảm giác linh thiêng. Đây là một ví dụ thú vị cho thấy tín ngưỡng dân gian, văn hóa Phật giáo và tên gọi thực vật có thể hòa trộn với nhau theo thời gian.

Quan trọng ở chỗ không phải cứ cây nào trong sân chùa được gọi là sala thì đều là cây sala trong kinh điển Phật giáo, cần phân biệt giữa tên dân gian, tên thực vật học và biểu tượng tôn giáo.

Hình ảnh Hoàng hậu Maya vịn cành cây không chỉ là chi tiết kể chuyện. Trong văn hóa Ấn Độ cổ, cây gắn với sinh sản, phồn thịnh, che chở và năng lượng sống. Vì thế, cảnh Phật đản sinh dưới cành cây cho thấy sự ra đời ấy là một sự kiện thiêng liêng. 

Nói sâu hơn, Đức Phật sinh ra giữa thiên nhiên gợi ý rằng chân lý giác ngộ không tách rời đời sống. Phật giáo không khởi đầu bằng quyền lực hay thần tích xa lạ, mà bằng hình ảnh rất người: một người mẹ, một khu vườn, một cành cây, một sự sống mới.

Cây sala, cụ thể là hai cây sala gắn với sự kiện Đức Phật nhập Niết bàn tại Kusinara/Kushinagar. Truyền thống gọi hình ảnh này là sala song thọ. 

Theo kinh Mahāparinibbāna Sutta, khi Đức Phật đến gần Kusinara/Kushinagar, ngài bảo Tôn giả A-nan chuẩn bị chỗ nằm giữa hai cây sala, đầu hướng về phương Bắc. Đức Phật nằm nghiêng bên phải, tỉnh thức và an nhiên trước lúc nhập Niết bàn. 

Chi tiết đặc biệt là hai cây sala nở hoa trái mùa, hoa rơi xuống thân Đức Phật như một cách thiên nhiên bày tỏ sự kính lễ. Nhưng Đức Phật dạy A-nan rằng sự cúng dường cao quý nhất không phải chỉ là hoa trời hay hoa cây, mà là người xuất gia và tại gia thực hành chánh pháp một cách đúng đắn.