Kim giờ và kim phút của chiếc đồng hồ Thụy Sĩ đặc biệt đứng ở mốc 1h15, thời khắc luật sư Phan Anh trút hơi thở cuối cùng vào ngày 28/6/1990. Ba mươi lăm năm sau, chiếc đồng hồ được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam. Chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh in trên mặt đồng hồ vẫn còn rõ.
Chiếc đồng hồ gợi nhớ câu chuyện về một trí thức từng tham gia Chính phủ Trần Trọng Kim nhưng sau Cách mạng Tháng Tám được Chủ tịch Hồ Chí Minh giao giữ cương vị Bộ trưởng Quốc phòng của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Trong chương trình "Người giữ lửa ký ức" do Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam tổ chức mới đây, Thượng tá Trần Thanh Hằng, nguyên cán bộ Phòng Sưu tầm kể rằng, suốt 34 năm gắn bó với công tác sưu tầm hiện vật, bà từng tiếp xúc hàng nghìn kỷ vật của các tướng lĩnh, cán bộ cách mạng nhưng chiếc đồng hồ của luật sư Phan Anh luôn khiến bà nhớ nhất.
“Đó là một hiện vật quá đặc biệt. Tôi chưa từng thấy vị bộ trưởng nào được Bác Hồ tặng một món quà như thế”, bà nói.
Giá trị của chiếc đồng hồ không nằm ở thương hiệu Movado hay xuất xứ Thụy Sĩ, điều làm nó trở nên đặc biệt là người được trao. Luật sư Phan Anh sinh năm 1912 tại Đức Thọ, Hà Tĩnh, trong một gia đình Nho học có truyền thống yêu nước. Ông là trí thức nổi tiếng, thông thạo tiếng Pháp, có tư duy pháp lý sắc bén và được nhiều tầng lớp nhân sĩ đương thời kính trọng.
Sau Cách mạng Tháng Tám, Chủ tịch Hồ Chí Minh mời ông tham gia Chính phủ. Đó là quyết định cho thấy cách dùng người rất đặc biệt của Bác. Bởi ông Phan Anh không phải một nhà quân sự mà là luật sư.
Tháng 3/1946, ông được giao giữ cương vị Bộ trưởng Quốc phòng của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sau này, ông từng lý giải vì sao mình nhận nhiệm vụ ấy.
Khi nhận trọng trách Bộ trưởng Quốc phòng, luật sư Phan Anh từng nói: “Tôi rất xúc động và cảm kích trước tấm lòng bao dung của Bác. Vì Bác đã không lấy việc tôi tham gia Chính phủ Trần Trọng Kim thân Nhật làm điều, mà vẫn cho tôi là một trí thức yêu nước và trọng dụng...” (Trích sách “Luật sư Phan Anh” - Nhà xuất bản Công an nhân dân, năm 2011).
Cũng trong sách "Luật sư Phan Anh", ông cho hay, khi nhận chức Bộ trưởng Quốc phòng, mình không phải phụ trách chuyên môn quân sự vì “việc đó đã có anh Võ Nguyên Giáp”. Điều ông được giao là làm công tác chính trị, tăng cường đoàn kết trong nước và tranh thủ sự ủng hộ của quốc tế.
Năm 1946, luật sư Phan Anh cùng phái đoàn Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sang Pháp dự Hội nghị Fontainebleau với tư cách Bộ trưởng Quốc phòng và phụ trách các vấn đề pháp lý.
Ông làm Bộ trưởng Quốc phòng từ tháng 3-11/1946. Sau đó, ông giữ nhiều trọng trách quan trọng: Bộ trưởng Kinh tế, rồi Bộ trưởng Công Thương, Bộ trưởng Thương nghiệp, Bộ trưởng Ngoại thương…
Ngày 13/10/1954, Chủ tịch Hồ Chí Minh khen thưởng một số thành viên Chính phủ có nhiều đóng góp trong kháng chiến chống Pháp. Riêng ông Phan Anh được Bác trao chiếc đồng hồ Thụy Sĩ hiệu Movado in hình chân dung Bác. Từ ngày ấy, chiếc đồng hồ gần như không rời khỏi người luật sư Phan Anh.
Năm 1985, trong chuyến công tác tại Thụy Sĩ, ông tìm đúng nơi sản xuất để sửa chữa chiếc đồng hồ. Năm năm sau, khi ông qua đời, chiếc đồng hồ cũng dừng lại. Kim chỉ đúng 1h15. Gia đình giữ chiếc đồng hồ trên bàn thờ như một kỷ vật thiêng liêng.
Những hiện vật ấy đi cùng năm tháng
Thượng tá Trần Thanh Hằng kể, nhiều lần đến nhà sưu tầm hiện vật, bà được gia đình trao tặng hai chiếc thau đồng và nhiều đồ vật ông từng sử dụng từ thời kháng chiến. Còn chiếc đồng hồ thì vợ ông nói cần xin ý kiến các con.
Đến giỗ đầu của luật sư Phan Anh, gần 40 người con, cháu trong gia đình họp mặt. Sau khi bàn bạc, tất cả thống nhất tặng chiếc đồng hồ cho Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam.
Trong ký ức của Thượng tá Trần Thanh Hằng, hành trình sưu tầm hiện vật chưa bao giờ chỉ là đi tìm những món đồ cũ. Mỗi hiện vật đều mở ra một câu chuyện về con người.
Đó có thể là chiếc radio Đại tướng Nguyễn Chí Thanh mang theo trong những năm chiến tranh để nghe tin tức từ hậu phương và thế giới hay như đôi giày đã mòn đế nhưng ông vẫn vá đi vá lại vì “chân quen giày cũ rồi”.
Tương tự là tấm bản đồ tỷ lệ 1/25.000 của Đại tá Đào Văn Trường, "bảo bối" giúp pháo binh xác định trận địa trong Chiến dịch Điện Biên Phủ. Bản đồ này được trao cho bảo tàng sau khi ông xin ý kiến Đại tướng Võ Nguyên Giáp.
Những hiện vật ấy đi cùng năm tháng, giúp hậu thế hiểu thêm về lịch sử, hiểu thêm về tầm vóc, trí tuệ, tình yêu và sự hy sinh cao cả của lớp lớp cha, anh trong quá trình dựng xây đất nước.
.svg){kind=icon}
