Đại học tư thục: "Chợ" lấn át... trường!

Nếu chỉ nói riêng về "mức độ tăng trưởng" thì đại học tư thục (ĐHTT), kể cả cao đẳng ở Việt Nam có thể lập kỷ lục. Chỉ trong 1 thời gian ngắn đã có tới gần 100 trường ĐH được thành lập.

Đặc biệt, có giai đoạn chỉ trong vòng 10 năm (2000- 2010) có tới 60 trường ra đời. Đây chính là yếu tố có thể gây nên... " thảm họa giáo dục".

Yêu cầu rất thấp về mọi mặt?

Đại đa số các trường mới ra đời trong vòng 10 năm gần đây, chỉ có 8 trường đã hoạt động được trên 20 năm. "Bức tranh" ĐHTT Việt Nam hiện nay có những nét được, nhưng cũng có những mảng rất ảm đạm.

ĐHTT đã đáp ứng được nhu cầu học ĐH của các em học sinh và gia đình họ. đào tạo, cho ra trường hàng trăm ngàn người có bằng ĐH (tôi chưa nói tới trình độ) mà không dùng tới đồng tiền nào của ngân sách Nhà nước.

Các trường đã tạo công ăn việc làm cho hàng chục ngàn người. Mô hình quản lý gọn nhẹ. Và 1 điều đáng chú ý, mạng lưới các trường ĐHTT chứng minh, có thể làm GD mà không cần đến tiền của Nhà nước. Đây là những cái được của các trường ĐHTT.

Nhưng hầu như chưa có trường nào đáp ứng được kỳ vọng về chất lượng của những người đi học và cha mẹ họ. Chưa có trường nào thoát khỏi cảnh "nửa trường, nửa chợ", thậm chí gây cảm giác "chợ" lấn át... trường.

Chất lượng đào tạo yếu, gây lãng phí lớn: Nhiều người bỏ ra tiền bạc, thời gian, công sức nhưng hầu như chẳng thu được gì. Đất đai, nhà cửa bị bỏ hoang.

Ví dụ, Trường ĐH Hà Hoa Tiên (Hà Nam) chiếm một vùng đất rất rộng nằm ngay cạnh quốc lộ 1A. Đây là đất tốt, nếu để trồng trọt, mỗi năm có thể cho 1 lượng lương thực lớn. Còn hiện nay ở đó chỉ có gạch ngói, xi măng cốt thép và cỏ dại.

Người cũng rất ít: Năm 2011 trường có chỉ tiêu tuyển sinh là 600 sinh viên, nhưng chỉ có 105 đăng ký dự thi, thủ khoa khối A là... 12,5 điểm; thủ khoa các khối còn lại là 14 điểm.

Nhưng cái chưa được lớn nhất của ĐHTT là tạo ra cảm giác ĐH ở Việt Nam có yêu cầu rất thấp về mọi mặt, từ đội ngũ giáo viên cho đến chất lượng đầu vào của sinh viên. Đây là cái hại to lớn mà chúng ta chưa lường hết được.

Cho đến thời điểm này, nhiều trường ĐHTT đang trong tình trạng báo động vì không có sinh viên. Nếu đa số trường ĐHTT và một số trường ĐH công lập rơi vào tình trạng như Trường ĐH  Hà Hoa Tiên thì thật là "thảm họa GD" của Việt Nam.

Ảnh minh họa

Trong các quy định về việc thành lập và hoạt động của các cơ sở ĐHTT, đều có những quy địnhh...rất hay, nhưng thường không chặt chẽ và không được thực hiện trong thực tế. Điều khoản "phi lợi nhuận" là một ví dụ điển hình.

Trong khi đại đa số những người đầu tư vào GD mong để kiếm tiền thì ngành lại đề cao tư tưởng "không vì lợi nhuận"?! Những người thành lập trường không thể không... kiếm tiền vì để được thành lập trường, họ đã phải chi tiền.

Để thành lập một trường ĐH, phải tuân thủ những nguyên tắc nhất định.

Hai thứ phải có trước khi thành lập trường là đội ngũ cán bộ, giảng viên và cơ sở hạ tầng. Với những trường ĐHTT ở Việt Nam được thành lập gần đây, 2 thứ này chủ yếu chỉ có... trên giấy.

Khi nghiên cứu các trường ĐH danh tiếng trên thế giới, tôi chưa quan tâm vội tới việc đó là trường công hay trường tư, vì đây không phải là điều kiện quan trọng cho trường phát triển tốt.

Có 5 yếu tố cơ bản tạo nên một trường ĐH có danh tiếng.

Thứ nhất, đó là đội ngũ cán bộ, giảng viên (có bao nhiêu giáo sư, tiến sĩ, có mấy người được giải thưởng Nobel và các giải thưởng khác).

Thứ hai, cơ sở vật chất của trường (đất đai, giảng đường, ký túc xá, nhà xưởng, trang thiết bị, máy móc...).

Thứ ba, nền tảng và truyền thống của trường.

Thứ tư, nội dung, chương trình giảng dạy và ngành nghề đào tạo.

Thứ năm, những người tốt nghiệp làm gì, ở đâu, mức độ thành đạt thế nào.

Trong 5 yếu tố đó, đội ngũ cán bộ, giảng viên là yếu tố quyết định. Chính con người tạo ra tất cả, từ cơ sở vật chất đến nội dung chương trình, truyền thống, chất lượng của người tốt nghiệp.

Có 1 yếu tố "phi vật thể"- đó là truyền thống. Chắc sẽ có người nghi ngờ vai trò quan trọng của yếu tố này. Nhưng trên thực tế, yếu tố này rất quan trọng.

Nó là cơ sở để người dạy và người học làm việc tự giác, hăng say, đầy tự trọng. Yếu tố này được xếp thứ 3. Như vậy là không nên xem thường yếu tố này, mặc dù nó không thể định lượng được.

Còn yếu tố thứ 5 - những người tốt nghiệp thành đạt vừa tạo danh tiếng cho trường, vừa là những người cung cấp tài chính quan trọng. Bill Gates đối với Harvard, Larry Page đối với Michigan là những ví dụ điển hình.

Thực trạng các trường ĐHTT Việt Nam?

Xét theo 5 tiêu chí ở trên, chưa có một trường ĐHTT nào của Việt Nam có một vài tiêu chí nổi trội. Yếu tố quyết định là đội ngũ cán bộ, giảng viên gần như bị... bỏ qua. Làm sao các trường ĐHTT có thể có đội ngũ giảng viên tốt trong khi các trường ĐH công lập danh tiếng còn thiếu giáo viên giỏi?!

Những người duyệt đề án để cấp phép thành lập trường biết rõ điều này, nhưng vì "lợi ích nhóm" nên họ cứ làm bừa. Vì vậy đội ngũ cán bộ, giáo viên của các trường ĐHTT nhìn chung là vô cùng yếu kém.

Chỉ có 8 trường đầu tiên (được thành lập dưới thời cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt) là có đội ngũ cán bộ quản lý có tâm huyết. Họ là hiệu trưởng, hiệu phó, trưởng khoa của các trường ĐH công lập về hưu nhưng vẫn tiếp tục gắn bó với sự nghiệp GD.

Họ hiểu và trân trọng điều khoản "phi lợi nhuận". Còn những trường mới được thành lập về sau này, những người quản lý, điều hành đều là doanh nhân hoặc "có máu doanh nhân" nên chất sư phạm, chất GD ở đây bị hạn chế.

Cơ sở vật chất liên quan trực tiếp đến yếu tố con người. Nếu trường nào có những cá nhân có uy tín, không thiếu doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư, thậm chí là... biếu không. Ở nước ngoài nhiều nhà triệu phú, tỉ phú, trước khi chết đi, họ để lại toàn bộ tài sản cho 1 trường ĐHTT, vì thế ngay từ đầu, một số trường đã có cơ sở vật chất rất tốt.

Ở Việt Nam chưa thấy "đại gia" nào làm việc này. Những người đứng ra thành lập các trường ĐHTT đa số chỉ là đủ ăn, đủ mặc và hi vọng thành lập trường để... kiếm thêm. Tuy nhiên, một số trường ĐHTT đã nhanh chân chiếm được khá nhiều đất đai. Đây có thể là cơ sở quan trọng để họ phát triển.

Hầu như chưa có trường ĐHTT nào thực sự quan tâm đến việc xây dựng truyền thống tốt đẹp của mình. Có những trường đã hoạt động được trên vài chục năm, nhưng scandal... nhiều hơn là thành tích họ đạt được.

Hiện nay có thể tiếp cận và xin phép sử dụng nội dung, chương trình giảng dạy của các trường ĐH danh tiếng trên thế giới. Vấn đề chỉ ở chỗ trình độ giảng viên có "tiêu hóa" nổi hay không mà thôi. Vì vậy đây không phải là vấn đề đáng quan tâm, lo lắng.

Đã có hàng trăm ngàn người tốt nghiệp ĐHTT, nhưng chưa thấy nhiều người thành đạt. Thậm chí có nơi còn không muốn nhận những người tốt nghiệp ĐHTT về làm việc. Vậy nên ở Việt Nam còn lâu yếu tố này mới trở thành 1 trong những nền tảng của 1 trường đại học tốt.

"Bỏ thì thương, vương thì tội"

Có thể nói việc các trường ĐH, trong đó có ĐHTT được ồ ạt thành lập trong thời gian gần đây đưa lại nhiều tác động tiêu cực đối với nền GD hơn là tích cực. Đã có một số ý kiến, nên giải tán những trường quá yếu kém.

Ý kiến này có lợi cho GD nhưng có thể không có lợi cho xã hội. Những người bỏ tiền ra thành lập trường chắc chắn không ngồi im để chịu... mất trắng. Rồi mặt bằng (trước đây vốn là ruộng lúa) lổn nhổn đất đá, xi măng, sắt thép không dễ gì quay lại làm đất trồng trọt.

Vì vậy những việc cần làm hiện nay đối với ĐHTT là:

1. Tạm thời không cấp phép thành lập thêm các trường ĐHTT.

2. Củng cố, nâng cấp các trường đang tồn tại: Chấp nhận cho một số trường sáp nhập lại với nhau. Kiểm tra, giám sát và chỉ cho trường tuyển sinh khi đáp ứng được các điều kiện về giảng viên và cơ sở vật chất.

3. Đối xử bình đẳng, tạo điều kiện để các trường ĐHTT nghiêm chỉnh có thể cạnh tranh lành mạnh với các trường công lập trong việc tuyển sinh (không hạn chế ngành nghề và lãnh vực đào tạo), đưa giáo viên đi đào tạo ở nước ngoài, hợp tác quốc tế...

Tuy nhiên, để tồn tại và phát triển, các trường ĐHTT phải dựa vào chính sức mình là cơ bản. Căn cứ vào số lượng và chất lượng giảng viên để tuyển sinh và lựa chọn ngành nghề đào tạo cho phù hợp. Phải kiên trì cải thiện tình hình và nâng cao chất lượng đào tạo.

ĐHTT cũng có những lợi thế mà nếu biết phát huy sẽ là điểm mạnh đáng kể. Đó là tính độc lập, tính tự quyết cao hơn so với các trường công lập.

Các trường ĐHTT có thể mời bất kỳ ai có tài ngồi vào vị trí lãnh đạo, hoạch định chính sách phát triển mà không cần phải đưa vào diện quy hoạch, không phải trình Đảng ủy, không phải bỏ phiếu tín nhiệm.

Các trường cũng có thể trả tiền công cao hơn để thu hút giáo viên giỏi.

Cơ hội để ĐHTT ở Việt Nam phát triển và trở thành những trường danh tiếng vẫn còn. Tuy nhiên, GD không phải là lĩnh vực kinh doanh theo kiểu "mì ăn liền". Vì vậy những ai liên quan đến ĐHTT hãy tỉnh táo và kiên trì.

TS Hồ Bất Khuất