Đề xuất nghiên cứu áp dụng biểu giá điện theo khung giờ cao điểm - thấp điểm đối với một số hộ gia đình của Bộ Công Thương đã ngay lập tức làm dấy lên nhiều tranh luận.
Khi viết bài về chủ trương của Chính phủ giảm giá điện kể từ đầu tháng 11 tới, tôi bỗng nhớ lại cuộc trò chuyện với nguyên Bộ trưởng Bộ Năng lượng Thái Phụng Nê, một trong những cây đại thụ của ngành điện Việt Nam, nhiều năm trước. Ông nói: “Mà dân ta, tôi nhận định, là đang còn nghèo. Làm sao chịu được giá điện cao!”.
Ông nói, làm sao đòi hỏi một đất nước ở trình độ phát triển như thế này có giá điện như ở các nước khác được! Trong mọi trường hợp phải đảm bảo đủ điện. Điện luôn luôn phải đi trước một bước mới đảm bảo cho nhu cầu phát triển kinh tế xã hội và của người dân. “Đó là điều tuyệt đối, làm gì thì làm cũng phải nhớ điều đó”.
Theo EVN, khoảng 3 triệu hộ, chiếm hơn 10% số hộ sử dụng điện sinh hoạt, dùng dưới 50 kWh mỗi tháng, hay tiền điện bình quân của mỗi hộ chưa đầy 5.000 đồng một ngày. Hay nói cách khác, 3 triệu hộ gia đình chỉ dám dùng 1-2 cái bóng điện để thắp sáng mà thôi.
Chủ trương giảm giá bán lẻ điện bình quân từ ngày 1/11/2026 đến hết ngày 31/3/2027 đáng được ủng hộ. Với nhiều gia đình, tiền điện nằm trong những khoản phải lo mỗi tháng, cùng tiền ăn, tiền học của con. Bớt được khoản nào, đỡ khoản ấy.
Bớt một khoản chi
Doanh nghiệp cũng mong giảm được tiền điện, nhất là những nơi đang phải xoay xở tiền mua nguyên liệu, trả lương và trả nợ.
Thử tính, nếu điện chiếm 10% tổng chi phí, đơn giá thực trả giảm 3% thì tổng chi phí giảm khoảng 0,3%, với các yếu tố khác giữ nguyên. Khoản tiết kiệm ấy có thể đáng kể với doanh nghiệp làm ăn cả năm chỉ lãi được một tỷ lệ nhỏ trên doanh thu.
CPI bình quân chín tháng năm 2026 tăng 4,52%. Giảm giá điện lúc này còn giúp hạ bớt áp lực giá cả, dù chưa chắc hàng hóa sẽ rẻ đi ngay. Có doanh nghiệp cần dùng khoản tiết kiệm để bù lỗ hoặc trả nợ trước đã.
EVN cũng đã làm ăn khá hơn. Theo thông tin lãnh đạo tập đoàn công bố tại cuộc làm việc ngày 15/9, lợi nhuận tám tháng ước đạt 12.215 tỷ đồng, mục tiêu cả năm trên 13.500 tỷ đồng.
Người dân đã trả thêm tiền qua những lần tăng giá điện. Nay EVN làm ăn thuận lợi hơn, mong được giảm một phần cũng là điều dễ hiểu. Cơ chế điều hành đã quy định khi giá bán lẻ điện bình quân tính toán giảm từ 1% trở lên, EVN phải lập phương án để Bộ Công Thương kiểm tra, cho ý kiến.
Chuyện tiền điện càng đáng bàn khi Bộ Công Thương đang đề xuất tính giá điện sinh hoạt theo giờ cao điểm, thấp điểm và bình thường khi đáp ứng điều kiện kỹ thuật.
Khuyến khích chuyển bớt việc dùng điện khỏi giờ cao điểm có thể giúp hệ thống bớt căng thẳng. Nhưng người công nhân tan ca về nhà còn phải nấu cơm, tắm giặt, chăm con. Đứa trẻ cần bật đèn học bài buổi tối. Những nhu cầu ấy khó dời sang nửa đêm để hưởng giá thấp.
Máy giặt có thể chạy muộn hơn, còn bữa cơm gia đình phải theo giờ đi làm, đi học trở về. Nếu người dân khó thay đổi sinh hoạt, giá cao điểm có thể làm hóa đơn tăng mà chưa giảm được bao nhiêu nhu cầu điện vào lúc hệ thống căng thẳng nhất.
Đề xuất giá theo giờ là chuyện khác với đợt giảm giá bình quân lần này. Nhưng tính theo cách nào cũng cần xem những gia đình ít có khả năng thay đổi giờ dùng điện sẽ phải trả bao nhiêu.
Phải tính cả nguồn điện ngày mai
Tuy nhiên, giảm giá nhờ tiết kiệm được chi phí khác với việc buộc ngành điện giữ giá trong lúc đầu vào đắt lên. Phương án lần này cần cho thấy EVN có thể giảm được bao nhiêu và lấy khoản nào để giảm.
EVN phải mua điện từ nhiều nhà máy, trong khi chi phí phát điện còn phụ thuộc giá nhiên liệu, tỷ giá, cả chuyện năm ấy mưa nhiều hay ít. Nếu đầu vào đắt lên mà giá bán vẫn giữ nguyên, tiền đâu thanh toán cho bên phát điện, trả nợ và đầu tư tiếp?
Kế hoạch đầu tư năm 2026 của EVN là 123.560 tỷ đồng. Ngoài xây dựng mới, ngành điện vẫn phải bảo dưỡng, sửa chữa những công trình đang vận hành. Hoãn lại có thể bớt chi trước mắt, nhưng khi xảy ra sự cố, thiệt hại có khi lớn hơn nhiều.
Thấy EVN có tiền gửi ngân hàng cũng chưa thể coi cả số ấy là tiền dư. Có khoản phải dành trả tiền mua điện, có khoản sắp đến hạn trả nợ. Số lãi hợp nhất cũng cần xem rõ đến từ hoạt động nào trước khi tính chuyện giảm giá.
Người dân cần được biết ngành điện tiết kiệm được bao nhiêu nhờ vận hành tốt hơn, giảm tổn thất hay mua sắm hiệu quả hơn. Nếu chỉ giãn thanh toán hoặc chuyển khoản chi sang năm sau thì chi phí vẫn còn đó. Khoản giảm hôm nay có khiến giá phải tăng bù về sau không, cũng cần được giải thích.
Việt Nam đang đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số. Nhà máy mở rộng, dịch vụ phát triển, nhu cầu điện sẽ còn tăng. Điện phải đi trước một bước như lời ông Nê, có cả dự phòng cho những lúc nhu cầu lên cao. Không thể đợi doanh nghiệp nhận đơn hàng rồi mới lo cấp điện.
Chừng ấy công việc cần rất nhiều vốn. EVN và ngân sách khó lo hết, còn một dự án điện phải nhiều năm mới thu hồi được tiền đầu tư. Người bỏ vốn cần biết điện làm ra có bán được không, bao giờ nhận được tiền và cuối cùng có lãi hay không. Những điều ấy còn bấp bênh thì khó mong họ bỏ vốn.
Ngành điện cũng chịu sự chi phối của quy luật giá trị và cung cầu. Giữ giá thấp kéo dài trong khi chi phí tăng sẽ làm nản lòng người đầu tư. Nhưng người mua điện cũng không thể phải thanh toán mọi khoản chi mà bên bán đưa ra.
Chi phí nào hợp lý phải được kiểm tra, công khai. Khâu nào có thể cạnh tranh thì cần mở cho cạnh tranh, để doanh nghiệp phải tìm cách làm tốt hơn, rẻ hơn. Việc giám sát cần đủ độc lập để người mua điện tin được vào phép tính giá. Với hộ nghèo, chính sách hỗ trợ phải đến được cả những người thuê trọ thực sự trả tiền điện.
Dân còn nghèo, lời ông Thái Phụng Nê vẫn đáng để nghĩ khi tính giá điện. Ủng hộ giảm giá hôm nay cần đi cùng việc tạo điều kiện cho ngành điện phát triển đủ sức phục vụ ngày mai.
Một thị trường vận hành tốt phải giúp người dùng được chia sẻ hiệu quả tăng thêm, đồng thời khiến nhà đầu tư thấy bỏ vốn làm điện là việc đáng làm.
Từ nhiều năm nay, điện luôn phải “đi trước một bước” so với nhịp phát triển kinh tế. Không có nền kinh tế nào tăng tốc bền vững khi hạ tầng năng lượng chạy phía sau.
Sau câu chuyện điện phải đi trước một bước, điều hiện lên từ những mái nhà dân ở TP.HCM là một thử thách lớn hơn nhiều: Cần huy động 136 tỷ đô la cho điện trong 5 năm tới.
.svg){kind=icon}
