Dùng "tiền ảo", nhiều tiện ích nhưng rủi ro rình rập

Game là dịch vụ dùng tiền ảo để thanh toán nhiều nhất.

>> Vcoin, Bạc, ZingXu: Ai là thủ lĩnh thanh toán làng game?/ Sập toàn bộ hệ thống website của GOSU/ Tầm Tay cung cấp cả game đánh bài lẫn webgame không phép/Mua xổ số online trên thiết bị iOS và Android

Mỗi tháng có hàng trăm tỷ đồng giao dịch qua mạng ảo

Tiền ảo xuất hiện ở Việt Nam từ năm 2005 và nhanh chóng phát triển mạnh mẽ, ngày nay khái niệm Bạc của FPT, Vcoin của VTC, Zing xu của VNG, Zen, Kim Nguyên Bảo... không còn xa lạ với với nhiều người.

Hiện cả nước có khoảng 20 doanh nghiệp (không phải là ngân hàng) cung cấp dịch vụ trung gian thanh toán, hầu hết các doanh nghiệp này phát hành những đồng "tiền ảo" và người dùng mua tiền ảo bằng nhiều hình thức. Cách nạp nhiều nhất là qua thẻ cào (thẻ Zing, thẻ Vcoin, thẻ Gate), thẻ điện thoại di động, nạp qua kết nối với ngân hàng (hơn 20 ngân hàng đã kết nối với các cổng trung gian thanh toán), nạp qua SMS và tổng đài điện thoại.

Vài năm trước, tiền ảo thường chỉ để thanh toán dịch vụ do chính doanh nghiệp phát hành cung cấp như chơi game hay mua hàng qua mạng nhưng ngày nay tiền ảo được sử dụng để thanh toán rất nhiều dịch vụ: chơi game, nghe nhạc, mua thẻ điện thoại di động, thanh toán tiền điện, nước, dịch vụ truyền hình, mua hàng qua mạng...

Ví dụ, đồng Vcoin dùng để thanh toán gần 40 game do VTC cung cấp, đồng thời Vcoin có hẳn một eShop với hàng loạt dịch vụ thanh toán tiện ích khác nhau: mua mã thẻ điện thoại, nạp tiền trực tiếp (bắn tiền) cho thuê bao trả trước, thanh toán cước điện thoại trả sau, thanh toán cước Internet, gia hạn truyền hình số VTC. Mới đây nhất là nạp tiền Facebook và sử dụng Vcoin để mua hàng trên website bán hàng hiệu giảm giá ohay.vn, mua vé xổ số online...

ZingXu được đổi ra đơn vị thanh toán sử dụng cho 44 game do VNG và một số nhà sản xuất khác phát hành, với cộng đồng sử dụng cực lớn.  ZingXu còn được dùng để thanh toán tiền học trực tuyến hocmai.vn. Còn Bạc của FPT dùng để thanh toán cho gần 30 game của nhà phát hành này.  

Với những tiện ích như vậy, số tiền thật giao dịch qua mạng tiền ảo khá lớn. Ví dụ, chỉ riêng cổng thanh toán VTCid và VTCPay của VTC Intecom mỗi tháng có từ 80 - 100 tỷ đồng được luân chuyển, với khoảng 12 triệu tài khoản đang hoạt động. Tuy chưa có con số thống kê chính xác, nhưng theo ý kiến của một số chuyên gia, với 20 cổng thanh toán điện tử ước tính mỗi tháng có hàng trăm tỷ đồng luân chuyển và giao dịch qua mạng ảo.

Không thể phủ nhận những tiện ích của các cổng thanh toán điện tử, chủ các tài khoản ảo có thể sử dụng tiền ảo của mình để thanh toán phí sử dụng các dịch vụ mọi lúc, mọi nơi vì có thể đăng nhập vào tài khoản trên Internet hoặc Mobile hoặc thậm chí là qua màn hình TV Smart.

Thiếu chế tài kiểm soát các "ngân hàng ảo"

Mặc dù hoạt động thanh toán điện tử diễn ra gần 10 năm nhưng đến nay vẫn thiếu hành lang pháp lý để quản lý các tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán. Ngày 22/11/2012 Chính phủ đã ban hành Nghị định số 101/2012/NĐ-CP về thanh toán không dùng tiền mặt, trong đó có Điều 15 và Điều 16 quy định về các dịch vụ trung gian thanh toán và điều kiện cung ứng, cũng như quy định về quy trình thủ tục, hồ sơ, cấp giấy phép hoạt động cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán. Tuy nhiên, đến nay những quy định này vẫn chưa đi vào cuộc sống vì còn chờ Thông tư hướng dẫn về hoạt động cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán ra đời (sau đây gọi tắt là Thông tư).

Chính vì chưa có Thông tư hướng dẫn nên trong số hơn 20 doanh nghiệp đang cung cấp dịch vụ mới có 9 doanh nghiệp được Ngân hàng Nhà nước cấp phép thử nghiệm trong 6 tháng (hiện một số doanh nghiệp đã hết thời hạn thử nghiệm khá lâu). Số còn lại thì chờ Thông tư được ban hành để xin giấy phép. Có thể nói đa số các cổng thanh toán điện tử đang hoạt động tự phát và chưa bị quản lý bởi Ngân hàng Nhà nước.

Tại hội thảo góp ý Dự thảo Thông tư hướng dẫn về hoạt động cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán được tổ chức ở Hà Nội mới đây, ông Bùi Quang Tiên - Vụ trưởng Vụ Thanh toán (Ngân hàng Nhà nước) cho rằng, xu thế phát triển thanh toán không dùng tiền mặt là tất yếu và ngày càng phát triển mạnh. Vì thế sự có mặt của các tổ chức không phải là ngân hàng tham gia cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán giữa ngân hàng với khách hàng sẽ giúp cho khâu thanh toán không dùng tiền mặt được thuận tiện và hiệu quả. Bởi các ngân hàng không có nhiều thế mạnh về công nghệ để tự phát triển hệ thống hỗ trợ thanh toán cho riêng mình, hoặc nếu đầu tư thì tốn kém và đạt hiệu quả không cao.

Tuy nhiên, đại diện Vụ Thanh toán cho rằng, việc thực hiện các giao dịch thanh toán điện tử trên môi trường Internet và điện thoại di động tiềm ẩn rất nhiều rủi ro. Rủi ro thấy rõ nhất là các doanh nghiệp cung ứng dịch vụ trực tiếp xử lý dữ liệu giao dịch thanh toán giữa khách hàng với ngân hàng, giữa khách hàng của ngân hàng này với khách hàng của ngân hàng khác, do đó họ nắm được dữ liệu thông tin khách hàng và có khả năng tác động tới giao dịch của khách hàng, thu thập thông tin để tạo ra các giao dịch gian lận, gây tổn thất cho cả khách hàng và ngân hàng.

Kế đó là những giao dịch phát sinh từ lỗi hệ thống phần cứng, phần mềm, lỗi vận hành hoặc khả năng bị đánh cắp thông tin luôn tiềm ẩn. Các ngân hàng và khách hàng còn có nguy cơ gặp rủi ro thanh khoản khi mà các tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán thu tiền của khách hàng rồi nhưng không thanh toán hoặc không làm đầy đủ nghĩa vụ trả tiền cho đơn vị thụ hưởng khi đến hạn, hoặc sử dụng tài khoản này cho mục đích khác dẫn tới mất khả năng thanh toán.

Trao đổi với ICTnews mới đây, một lãnh đạo Cục Phòng, chống rửa tiền - Ngân hàng Nhà nước nhận định rằng, việc sử dụng Internet hay tiền ảo vào trong các giao dịch thanh toán, chuyển tiền là một công cụ mang nhiều tiện ích. Song khó khăn lớn nhất là phải quản lý thế nào để các đồng tiền ảo khỏi bị lợi dụng, hạn chế những rủi ro cho người dùng. Đồng thời, cần xác định rõ tính pháp lý của đồng tiền ảo để có biện pháp quản lý thích hợp.