Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định, muốn đất nước trường tồn, tự chủ và vươn tầm thế giới thì cội gốc muôn đời vẫn là vun bồi sự học, nuôi dưỡng hiền tài.
Năm 2026 đánh dấu 950 năm (1076-2026) kể từ khi Quốc Tử Giám được thành lập dưới triều Lý. Đây không chỉ là một dấu mốc lịch sử đáng tự hào, mà còn là dịp để mỗi người Việt Nam nhìn lại truyền thống giáo dục dân tộc, suy ngẫm về trách nhiệm của các thế hệ hôm nay đối với sự nghiệp đào tạo con người và chấn hưng đất nước.
Tinh thần đề cao việc học, tôn vinh người tài
Năm 1070, dưới triều vua Lý Thánh Tông, Văn Miếu được xây dựng để thờ Khổng Tử, các bậc tiên thánh, tiên hiền và đề cao đạo học. Năm 1075, triều đình tổ chức khoa thi tuyển chọn nhân tài đầu tiên. Một năm sau, năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám, được xem là trường đại học đầu tiên của nước ta, ban đầu dành cho con em hoàng tộc, sau đó mở rộng đối tượng đào tạo.
Ba dấu mốc 1070, 1075 và 1076 đã đặt nền móng quan trọng cho một nền giáo dục có tổ chức, có mục tiêu đào tạo nhân tài phục vụ quốc gia, dân tộc.
Điều đáng trân trọng là qua các triều đại Lý, Trần, Hồ, Lê sơ, Mạc, Tây Sơn và Nguyễn, dù vận nước có lúc thịnh, lúc suy, dù hoàn cảnh lịch sử và chính sách giáo dục có những thay đổi, tinh thần đề cao việc học, tôn vinh người tài vẫn luôn được các triều đại quan tâm.
Đặc biệt, 82 bia tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, được dựng từ năm 1484 đến năm 1780, là một di sản vô giá của lịch sử giáo dục và khoa cử Việt Nam. Trên những tấm bia đá ấy là tên tuổi, quê quán của các bậc đại khoa qua những kỳ thi Hội, thi Đình; là dấu ấn của một nền khoa cử đã góp phần đào tạo nhiều thế hệ trí thức, nhà văn hóa và những người có đóng góp lớn cho đất nước.
Trong số những giá trị tư tưởng được lưu truyền qua các thế hệ, câu nói của Thân Nhân Trung, khắc trên tấm bia tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442, mãi mãi có ý nghĩa đặc biệt: "Hiền tài là nguyên khí quốc gia. Nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp hèn".
Đó không chỉ là một nhận định về vai trò của người tài trong lịch sử phong kiến, mà còn là một chân lý có giá trị vượt thời gian. Một quốc gia muốn hùng cường phải biết chăm lo giáo dục, phát hiện, đào tạo, trọng dụng và tạo điều kiện để người tài cống hiến. Nói cách khác, muốn đất nước phát triển bền vững, trước hết phải đầu tư cho con người.
Từ lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh đến khát vọng giáo dục trong kỷ nguyên mới
Truyền thống hiếu học của dân tộc không dừng lại ở những tấm bia đá hay những câu chuyện khoa cử trong quá khứ. Truyền thống ấy tiếp tục được kế thừa, phát triển trong nền giáo dục cách mạng Việt Nam.
Tháng 9/1945, trong bức thư gửi học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn:
"Non sông Việt Nam có trở nên vẻ vang hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em".
Lời căn dặn ấy có sự gặp gỡ sâu sắc với tư tưởng "Hiền tài là nguyên khí quốc gia" của Thân Nhân Trung ở thế kỷ XV. Nếu Thân Nhân Trung khẳng định vai trò của người tài đối với sự hưng thịnh của quốc gia thì Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi gắm niềm tin vào thế hệ trẻ, vào sức mạnh của học tập và giáo dục đối với tương lai dân tộc.
Ngày nay, trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, giáo dục càng phải được xác định là quốc sách hàng đầu, là động lực quan trọng để phát triển con người và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã đặt ra những yêu cầu, định hướng mới, thể hiện quyết tâm chính trị mạnh mẽ trong việc đổi mới thực chất nền giáo dục Việt Nam.
Nhưng đổi mới giáo dục không thể chỉ dừng ở việc thay đổi chương trình, sách giáo khoa, phương pháp kiểm tra, đánh giá hay ứng dụng trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số. Điều quan trọng hơn là phải trở về với những giá trị cốt lõi của giáo dục: Học thật, dạy thật, đánh giá thật, chất lượng thật; đào tạo được những con người có tri thức, năng lực, nhân cách và khát vọng cống hiến.
Một nền giáo dục thực chất không thể lấy điểm số thay thế năng lực, lấy bằng cấp thay thế tri thức, lấy thành tích bề nổi thay thế chất lượng thật. Càng không thể nói đến trọng dụng nhân tài nếu chưa xây dựng được một môi trường giáo dục công bằng, minh bạch, nơi người học có năng lực được phát hiện, người thầy có tâm huyết được trân trọng và người có tài được trao cơ hội phát triển.
Đặc biệt, phải có chính sách đủ mạnh để thu hút, bồi dưỡng, sử dụng và giữ chân nhân tài. Trọng dụng người tài không chỉ là tìm kiếm những người có học vị cao, bằng cấp lớn, mà phải là đánh giá đúng năng lực, phẩm chất, hiệu quả cống hiến và khả năng giải quyết những vấn đề thực tiễn của đất nước.
Hãy để hiền tài mãi là nguyên khí quốc gia
950 năm Quốc Tử Giám (1076-2026) là một dấu mốc để tự hào. Song, tự hào thôi chưa đủ, điều quan trọng hơn là phải biến di sản lịch sử thành động lực phát triển, biến truyền thống hiếu học thành hành động cụ thể, biến tư tưởng trọng dụng nhân tài thành chính sách và môi trường phát triển thực chất.
Những tấm bia Tiến sĩ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám đã trường tồn qua bao biến thiên lịch sử. Nhưng giá trị lớn nhất của chúng không nằm ở tuổi đời của đá, mà nằm ở những thông điệp vẫn còn nguyên sức sống đối với các thế hệ hôm nay và mai sau.
Một dân tộc biết trân trọng người tài là một dân tộc biết trân trọng tương lai của chính mình. Một nền giáo dục biết tôn vinh người thầy, tôn trọng tri thức, đề cao thực học và trọng dụng nhân tài sẽ có nền tảng vững chắc để phát triển.
Từ Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông đến các bậc minh quân qua nhiều triều đại; từ Chu Văn An đến Thân Nhân Trung; từ lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh đến quyết tâm đổi mới giáo dục hôm nay, tất cả đều gặp nhau ở một điểm chung: Muốn quốc gia hưng thịnh, phải chăm lo cho sự nghiệp giáo dục và con người.
950 năm trước, Quốc Tử Giám được dựng lên để đào tạo nhân tài cho đất nước. 950 năm sau, câu hỏi đặt ra với chúng ta không chỉ là đã có bao nhiêu người tài được đào tạo, mà quan trọng hơn: Chúng ta đã tạo dựng được môi trường ra sao để nhân tài được phát hiện, được trọng dụng và được cống hiến?
Đó là trách nhiệm của Đảng, Nhà nước, ngành Giáo dục, mỗi nhà trường, mỗi gia đình và toàn xã hội. Và đó cũng là cách thiết thực nhất để tri ân tiền nhân, để những giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám không chỉ nằm trong ký ức lịch sử mà tiếp tục soi đường cho nền giáo dục Việt Nam.
Đề xuất tuyển sinh trường THPT chuyên theo 3 khối thay vì từng môn đang gây tranh luận. Nhưng tranh luận không nên dừng ở cách thi mà phải trả lời được câu hỏi: Trường chuyên cần thay đổi thế nào để phát triển nhân tài?
Bộ GD-ĐT đề xuất tuyển sinh vào trường THPT chuyên theo 3 khối gồm Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Học sinh sẽ được lựa chọn môn học chuyên sâu sau học kỳ I lớp 10.
.svg){kind=icon}
