Từ năm học 2022-2023, Trường Phổ thông Năng khiếu (ĐH Quốc gia TPHCM) đã tổ chức các lớp chuyên theo lĩnh vực, tạo điều kiện để học sinh mở rộng kiến thức và lựa chọn môn học ngoài lĩnh vực chuyên sâu.
Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD-ĐT), phân tích những yêu cầu đặt ra với trường chuyên trong việc phát hiện, đào tạo và phát triển nhân tài.
Nghị quyết 71-NQ/TW yêu cầu đổi mới mô hình trường chuyên, trường năng khiếu để tập trung ươm tạo nhân tài quốc gia, mở rộng các lớp chuyên STEM/STEAM. Sứ mệnh ấy đòi hỏi đổi mới mục tiêu đào tạo. Nguồn lực Nhà nước, công sức gia đình và đóng góp của xã hội phải đem lại cơ hội phát triển năng lực khác biệt, chứ không chỉ giải thưởng và tỷ lệ đỗ đại học.
Những con số gợi câu hỏi về sứ mệnh
Thống kê lựa chọn ngành đại học năm 2023 ghi nhận 25.111 học sinh THPT chuyên, trong đó 7.510 em chọn 8 lĩnh vực STEM, chiếm 29,91%, gần với mức đối sánh 31,04% của nhóm học sinh chung trong bảng. Đáng chú ý, 818 em (3,26%) chọn các lĩnh vực khoa học tự nhiên, khoa học sự sống, toán và thống kê. Riêng Toán học và Toán ứng dụng có 96 em; Vật lý 33; Hóa học 98. Nếu tính cả ngành liên quan, nhóm Toán học, Toán tin và Sư phạm Toán có 354 em; nhóm Vật lý 66; Hóa học và kỹ thuật hóa học 345. Văn học, Sáng tác văn học có 48 em; tính thêm Sư phạm Ngữ văn là 213.
Học sinh chuyên Toán vẫn có thể phát huy sở trường trong kỹ thuật, tài chính hay kinh tế; trường chuyên cũng đào tạo ngoại ngữ và khoa học xã hội. Sự đa dạng ngành học khiến chúng ta phải suy nghĩ về đích đến của quá trình đào tạo.
Thực tế, nhiều gia đình đầu tư thời gian, tiền bạc cho con ôn luyện vào trường chuyên vì mong có thầy cô giỏi, bạn bè ham học và môi trường giáo dục chất lượng. Thành tích học sinh giỏi còn mở cơ hội tuyển thẳng đại học, nhận học bổng hoặc du học. Mục đích ấy không nhất thiết gắn với ngành học tương ứng môn chuyên. Vì vậy, kỳ vọng của gia đình có thể khác với sứ mệnh ươm tạo nhân tài mà Đảng và Nhà nước đặt ra.
Điều xã hội cần biết là ba năm học chuyên đã giúp các em phát triển năng lực gì, khám phá sở trường nào. Điểm đầu vào từ kỳ thi tuyển sinh truyền thống và những giải thưởng đạt được vẫn chưa trả lời được câu hỏi ấy.
Tuyển sinh chỉ là điểm khởi đầu
Dự thảo hướng tới tuyển sinh theo ba khối, cho học sinh trải nghiệm trước khi chọn môn chuyên sâu và tăng hoạt động liên ngành. Hướng đi này phù hợp yêu cầu nền tảng rộng, nhưng thi theo khối chưa chắc nhận diện năng khiếu tốt hơn thi theo môn. Điểm tổng hợp có thể che khuất sở trường đặc biệt; thi sâu một môn lại dễ biến cuộc tuyển chọn thành cuộc đua luyện giải đề.
Công bằng trong tuyển sinh cũng cần được đặt ra. Khi thành tích thi cử chịu ảnh hưởng của thời gian, điều kiện ôn luyện và khả năng tiếp cận thầy giỏi, những học sinh có hoàn cảnh thuận lợi thường có lợi thế. Không ít em có tiềm năng nhưng chưa được phát hiện có thể bị loại chỉ qua một kỳ thi. Điểm số đo được một phần năng lực đã thể hiện, khó phản ánh hết óc tò mò, khả năng học điều mới hay sức bền sáng tạo.
Kỳ thi vẫn cần thiết, nhưng phải đánh giá năng khiếu từng lĩnh vực, giảm lệ thuộc vào kỹ thuật giải đề. Hồ sơ, sản phẩm, phỏng vấn hay bài thực hành có thể bổ sung thông tin, song phải có tiêu chí rõ ràng, tránh thêm lợi thế cho gia đình khá giả. Quan trọng hơn, việc phát hiện tài năng phải tiếp tục sau tuyển sinh.
Đổi đào tạo và quản trị mới quyết định thành công
Cuốn Sổ tay đánh giá học sinh năng khiếu do Susan K. Johnsen và Joyce VanTassel-Baska chủ biên (Routledge, 2022) phân biệt ba nhiệm vụ: Nhận diện năng khiếu, đánh giá tiến bộ học sinh và đánh giá hiệu quả chương trình. Tuyển sinh mới giải quyết nhiệm vụ đầu; hai nhiệm vụ sau phụ thuộc vào đào tạo và quản trị.
Học chuyên không thể chỉ là thêm tiết nâng cao, tăng bài tập khó. Học sinh chuyên Hóa cần làm thí nghiệm, đặt giả thuyết và kiểm chứng; học sinh chuyên Toán được thử sức với vấn đề mở; học sinh chuyên Văn, Sử được nghiên cứu, tranh luận và sáng tạo. Muốn học sinh say mê khoa học, phải để các em có cơ hội làm khoa học.
Trường chuyên cần hợp tác với đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp để học sinh tham gia dự án phù hợp, được các nhà khoa học hướng dẫn và tiếp cận điều kiện thực hành tốt hơn. Qua đó, giáo viên cũng có cơ hội cập nhật kiến thức chuyên ngành và nâng cao năng lực bồi dưỡng tài năng.
Trúng tuyển mới là cơ hội bước vào môi trường học tập có yêu cầu cao. Quá trình đào tạo phải tiếp tục thử thách, đánh giá và sàng lọc để nhận diện đúng sở trường, giúp học sinh lựa chọn hướng chuyên sâu và phát triển năng lực. Sự cạnh tranh cần nghiêm túc, công bằng, dựa trên tiến bộ và sản phẩm thực chất, chứ không biến thành áp lực chỉ để giữ danh hiệu học sinh chuyên.
Đây cũng là bài toán hiệu quả đầu tư. Nếu được tuyển chọn mà không có điều kiện phát huy năng lực, công sức gia đình và nguồn lực xã hội khó đem lại giá trị tương xứng. Nhà trường cần theo dõi tiến bộ của học sinh từ đầu vào đến sau tốt nghiệp, dùng kết quả để điều chỉnh đào tạo và giải trình về hiệu quả ngân sách. Giải thưởng không thể là thước đo chủ yếu.
Một khi sứ mệnh trường chuyên được xác định lại, mục tiêu đào tạo cũng phải thay đổi, kéo theo sự đổi mới đồng bộ từ tuyển sinh, phát hiện và lựa chọn tài năng đến chương trình đào tạo, phương pháp giáo dục và quản trị nhà trường. Đổi mới cách thi chỉ là một khâu trong quá trình ấy. Điều quyết định là tạo được môi trường để những năng lực nổi trội tiếp tục được phát hiện, nuôi dưỡng và phát triển thành tài năng, xứng đáng với nguồn lực Nhà nước, gia đình và xã hội đã đầu tư. Đổi mới trường chuyên phải bắt đầu từ sứ mệnh, chứ không phải từ kỳ thi tuyển sinh.
Dự kiến chia trường chuyên thành 3 khối Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ đang đặt ra nhiều băn khoăn về tính khoa học trong tuyển chọn, nguy cơ tăng áp lực học tập và mục tiêu đào tạo học sinh năng khiếu.
.svg){kind=icon}
