Anh Lê Trường An, tiến sĩ Ngôn ngữ Anh, thạc sĩ Giảng dạy tiếng Anh và thạc sĩ Giáo dục học, Phó giám đốc Chương trình Công nghệ giáo dục, trong khuôn khổ diễn đàn “Giới hạn cho ứng xử” của VietNamNet đã bày tỏ:

Từ một va quẹt xe, một lời nhắc nhở đến bất đồng trên mạng, nhiều người nhanh chóng chuyển sang xúc phạm, ẩu đả… cho thấy thiếu kiên nhẫn là một phần, nhưng điều đáng suy nghĩ hơn là có lúc chúng ta xem bất đồng như sự xúc phạm đối với bản thân. Người khác phản đối ý kiến của tôi, tôi lại cảm thấy họ phủ nhận con người tôi. Từ đó, cuộc trao đổi chuyển thành cuộc bảo vệ thể diện.

Áp lực cuộc sống có thể giải thích trạng thái dễ cáu giận, nhưng không thể trở thành lý do hợp thức hóa hành vi gây tổn thương. Khi bực tức, mỗi người vẫn phải chịu trách nhiệm về cách mình phản ứng.

- Nhưng nếu cứ yêu cầu bình tĩnh, liệu có bất công với người vừa bị đối xử tệ không, thưa tiến sĩ?

Có, nếu chúng ta chỉ yêu cầu người bị tổn thương nhẫn nhịn mà bỏ qua hành vi khởi đầu. Bình tĩnh không có nghĩa là chấp nhận bị xâm phạm - theo đó, một người có thể phản đối dứt khoát, yêu cầu chấm dứt hành vi, tìm người hỗ trợ hoặc đề nghị cơ quan có trách nhiệm giải quyết.

Điều cần giữ là quyền tự bảo vệ không trở thành cái cớ để trả đũa vô hạn. Bị nói nặng không mặc nhiên cho phép mình đánh người và bị phản bác không cho phép mình công khai thông tin riêng tư của đối phương.

anh 2.jpg
TS Lê Trường An. Ảnh: NVCC

- Có người nói: “Lịch sự với người thiếu văn hóa chỉ khiến họ lấn tới”. Anh nghĩ sao về điều này?

Chúng ta thường nhầm lịch sự với yếu thế. Một câu nói rõ ràng như: “Tôi không chấp nhận cách nói chuyện này” có thể thể hiện ranh giới rất mạnh mà không cần sỉ nhục ai.

Theo tôi, sự tử tế cần đi cùng khả năng bảo vệ mình. Khi đối phương có dấu hiệu bạo lực, ưu tiên là giữ an toàn, tìm hỗ trợ. Không ai có nghĩa vụ đứng lại chịu nguy hiểm để chứng minh mình biết ứng xử nhu hòa cả.

- Từ góc nhìn của một chuyên gia ngôn ngữ, theo tiến sĩ, vì sao có những lời góp ý đúng nhưng người nghe vẫn phản ứng dữ dội?

Vì nội dung đúng chưa bảo đảm cách truyền đạt phù hợp. Ví dụ như “Anh đỗ xe chắn lối đi, vui lòng di chuyển” khác với “Anh không có ý thức à?”. Câu đầu chỉ ra hành vi cần sửa còn câu sau dễ bị tiếp nhận như một sự hạ thấp con người.

Thời điểm, giọng điệu và việc góp ý trước đông người cũng quan trọng. Tuy nhiên, cách nhắc nhở chưa khéo không thể được dùng để biện minh cho bạo lực. Hai bên đều cần chịu trách nhiệm về phần hành vi của mình.

- Trên mạng, nhiều người nhân danh “nói thẳng”, “sống thật” để dùng lời cay nghiệt. Ranh giới nằm ở đâu trong hai cách ứng xử đó, thưa anh?

Hãy xem lời nói hướng đến việc gì, nếu nhằm làm rõ vấn đề, chúng ta cần có lý lẽ, bằng chứng và khả năng sửa ý kiến khi có thông tin mới. Nếu chỉ nhằm khiến người khác nhục nhã, đó là sự công kích.

“Nói thẳng” không miễn cho người nói trách nhiệm cân nhắc hậu quả. “Sống thật” cũng không có nghĩa mọi cảm xúc vừa xuất hiện đều phải được trút lên người khác. Sự chân thành vẫn cần tự chủ.

- Một bình luận chỉ vài chữ, một lượt chia sẻ, liệu có đáng bị đặt nặng trách nhiệm đến vậy?

Với người bấm đăng, đó có thể là vài giây, song với người bị nhắm đến, họ có thể đang đối diện hàng nghìn phản ứng cùng lúc.

Tôi nghĩ, không nên đánh đồng mức độ trách nhiệm của mọi người tham gia, nhưng cũng không nên xem hành động của mình là vô nghĩa chỉ vì nó nhỏ. Chia sẻ một thông tin chưa kiểm chứng kèm lời kết tội có thể góp phần mở rộng cuộc tấn công. Trước khi bấm nút, cần tự hỏi mình biết được bao nhiêu về sự việc.

- Vậy có phải tốt nhất là im lặng trước mọi tranh cãi?

Im lặng không phải lúc nào cũng có trách nhiệm. Khi chứng kiến người yếu thế bị xúc phạm, chúng ta có thể lên tiếng bảo vệ họ. Vấn đề là lên tiếng bằng cách nào.

Có thể yêu cầu dừng công kích, đề nghị kiểm chứng thông tin, báo cáo nội dung gây hại hoặc hỗ trợ người bị tấn công. Chúng ta không cần tạo thêm một đối tượng bị sỉ nhục để chứng minh mình đang bảo vệ lẽ phải.

- Đám đông có thể giúp phơi bày điều sai. Vì sao lại phải dè chừng sức mạnh ấy?

Sự lên tiếng của cộng đồng có thể thúc đẩy trách nhiệm giải trình. Nhưng khi kết luận chạy nhanh hơn thông tin, người tham gia dễ bỏ qua những gì trái với nhận định ban đầu.

Cần phân biệt yêu cầu làm rõ một hành vi với việc truy tìm gia đình, nơi làm việc, con cái của người liên quan để gây áp lực. Người thân không phải công cụ trừng phạt. Một cá nhân làm sai cũng không đồng nghĩa mọi mặt đời sống của họ đều trở thành đối tượng công kích.

- Theo tiến sĩ, một lời xin lỗi có đủ để khép lại hành vi xúc phạm?

Còn tùy mức độ tổn hại và việc người gây ra có sửa chữa hay không. Xin lỗi cần chỉ rõ mình đã làm gì, nhận trách nhiệm và có hành động khắc phục phù hợp. Không thể vừa xin lỗi vừa đổ lỗi cho người bị tổn thương.

Ngược lại, người bị tổn thương cần thời gian và có quyền chưa tha thứ. Cộng đồng không nên ép họ bỏ qua, cũng không nên tiếp tục trừng phạt thay họ khi sự việc đã được xử lý.

- Nếu chỉ chọn một giới hạn mỗi người cần nhớ giữa lúc nóng giận, tiến sĩ sẽ chọn điều gì?

Đừng tước bỏ phẩm giá của người mình đang bất đồng. Chúng ta có thể yêu cầu xử lý nghiêm một hành vi, phản bác mạnh một quan điểm, nhưng vẫn phải nhìn nhận đối phương là một con người.

Văn hóa ứng xử được thử thách rõ nhất khi chúng ta tức giận, có lợi thế hoặc được đám đông ủng hộ. Giữ được giới hạn vào lúc ấy mới cho thấy sự tôn trọng đã trở thành một nguyên tắc sống.

Đừng dạy con nói lời cảm ơn, xin lỗi khi người lớn chưa làm gương

Khi bàn về văn hóa ứng xử, chúng ta thường nghĩ đến việc dạy trẻ nói lời cảm ơn, xin lỗi, biết nhường nhịn. Nhưng trẻ khó tin vào những bài học ấy nếu hằng ngày chứng kiến người lớn dùng lời cay nghiệt để giành phần thắng, hoặc xem việc nhận sai là mất thể diện.

Một đứa trẻ có thể chưa hiểu hết lý lẽ của cha mẹ, nhưng lại nhận ra cách cha mẹ đối xử với người phục vụ, người lao động hay người bất đồng quan điểm. Những tình huống ấy là bài học sống động về quyền lực và sự tôn trọng. Nếu phép lịch sự chỉ dành cho người có thể đem lại lợi ích, trẻ dễ tiếp nhận một chuẩn mực lệch lạc: được phép thiếu tử tế với người yếu thế hơn mình.

anh 1.jpg
ThS.NCS Xã hội học Nguyễn Thị Thanh Bình

Trên mạng xã hội, trách nhiệm làm gương càng cần được chú ý. Không thể yêu cầu con ngừng chế giễu bạn trong khi chính mình thường xuyên chia sẻ hình ảnh người khác để mua vui. Cũng khó dạy con kiểm chứng thông tin nếu người lớn sẵn sàng kết tội một người chỉ sau vài dòng kể lại.

Theo tôi, giáo dục ứng xử cần bắt đầu bằng khả năng tự nhận diện cảm xúc. Khi tức giận, chúng ta có thể tạm dừng cuộc trao đổi, nói rõ điều khiến mình khó chịu và đề nghị một cách giải quyết. Những kỹ năng ấy phải được thực hành, thay vì chỉ xuất hiện trong lời khuyên “hãy bình tĩnh”.

Gia đình và nhà trường cũng cần tạo điều kiện để trẻ được phản đối một cách có lý lẽ. Vâng lời không nên là thước đo duy nhất của sự ngoan ngoãn. Một em biết bảo vệ ranh giới, biết nói “Con không đồng ý” mà vẫn tôn trọng người khác đang hình thành năng lực sống cần thiết.

Quan trọng hơn, người lớn cần biết xin lỗi mà không kèm lời biện hộ. Câu “Mẹ đã nóng giận và nói lời làm con tổn thương” có giá trị giáo dục hơn việc buộc trẻ nhận lỗi để kết thúc tranh cãi.

Giới hạn ứng xử được nuôi dưỡng từ những việc nhỏ như thế. Khi sự tôn trọng trở thành thói quen trong gia đình, mỗi người sẽ có nền tảng vững vàng hơn để bước vào đời sống chung.

ThS.NCS Nguyễn Thị Thanh Bình
(Giảng viên Trường ĐH Quốc tế Sài Gòn)