Tháng 7, nắng trải vàng trên con đường nhỏ dẫn vào làng Chanh, xã Nhân Hà, tỉnh Ninh Bình (trước đây là xã Nhân Mỹ, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam).
Trong ngôi nhà của gia đình họ Đào, nén hương được kính cẩn thắp lên trước bàn thờ liệt sĩ Đào Quang Hải (còn gọi là Đào Trọng Phiêu, 1938-1954). Nhiều năm nay, cứ cận kề ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7, con cháu trong gia đình từ khắp nơi đều thu xếp công việc, trở về quê hương để tưởng nhớ người chú, người ông hy sinh anh dũng khi còn rất trẻ.
"Khi sinh thời, ông nội tôi thường kể về người em út Đào Quang Hải với niềm tự hào xen lẫn sự thương nhớ. Ông tôi kể, mới 12 tuổi, ông Hải đã xung phong làm liên lạc viên cho Ban chỉ huy Xã đội, Ủy ban kháng chiến hành chính và Ban Chi ủy xã, ngày đêm băng qua vòng vây của địch để đưa thư, chuyển tin, hoàn thành nhiệm vụ.
Dù ông Hải hy sinh từ khi tôi chưa ra đời nhưng hình ảnh của ông vẫn sống mãi trong ký ức của gia đình. Mỗi lần nhắc về ông Hải cũng là một lần ông bà, chú bác, cha mẹ tôi nhắc con cháu phải biết ơn những người đi trước, sống có trách nhiệm và trân trọng hòa bình hôm nay", anh Đào Ngọc Trung (công tác tại Tổng lãnh sự quán Việt Nam ở Osaka, Nhật Bản) - cháu đời thứ 2 của liệt sĩ Đào Quang Hải, chia sẻ.
Người chiến sĩ quả cảm
Hy sinh ở tuổi 16, liệt sĩ quê Ninh Bình vẫn sống mãi trong ký ức gia đình. Video: Linh Trang - Xuân Quý
Liệt sĩ Đào Quang Hải là em út trong một gia đình giàu truyền thống cách mạng có 5 anh chị em. Anh cả trong gia đình là cụ Đào Trọng Hằng (1927-2017), cố Phó Bí thư Thường trực Huyện ủy huyện Lý Nhân. Cha mẹ mất sớm, chính cụ Hằng cùng vợ là cụ bà Nguyễn Thị Duyên (1927-2002) đã chăm sóc, nuôi dạy 4 người em.
Theo lời kể của cụ Hằng khi còn sống, cậu em út Đào Quang Hải gầy gò, nhỏ người nhưng lanh lợi, việc gì cũng xông xáo. Mồ côi cả cha lẫn mẹ khi mới khoảng 6-7 tuổi, cậu bé đặc biệt quấn quýt với chị dâu cả. Những ngày anh trai bận công tác, hoạt động cách mạng, cậu thường cùng chị ra đồng cấy lúa, gặt hái, lo việc nhà để chị đỡ vất vả.
Ảnh hưởng tinh thần kháng chiến chống thực dân Pháp của chính người anh cả Đào Trọng Hằng, năm 12 tuổi, cậu bé Đào Quang Hải tình nguyện làm liên lạc viên cho Ban chỉ huy Xã đội, Ủy ban kháng chiến hành chính và Ban Chi ủy xã Nhân Mỹ.
Thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, xã Nhân Mỹ là một trong những địa bàn cách mạng quan trọng của huyện Lý Nhân. Để kiểm soát vùng này, thực dân Pháp cùng lực lượng tay sai dựng nhiều đồn bốt bao quanh các làng xóm, thường xuyên tổ chức càn quét, bắt bớ. Việc chuyển một bức thư, đưa một mệnh lệnh hay dẫn đường cho bộ đội hoạt động đều rất nguy hiểm.
Một trong những người trực tiếp giao nhiệm vụ cho người liên lạc viên năm ấy là Đại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Đào Quang Vinh - nguyên Phó Trưởng phòng Cục Xây dựng phong trào toàn dân bảo vệ An ninh Tổ quốc - Bộ Công an. Thời điểm đó, đại tá Đào Quang Vinh đang là Xã đội trưởng xã Nhân Mỹ.
Dù năm nay đã bước sang tuổi 102, cụ Vinh vẫn nhớ rất rõ về người liên lạc viên nhỏ tuổi Đào Quang Hải.
"Hồi ấy địa phương chỉ có 3 thiếu niên dám can đảm nhận công việc liên lạc như Hải. Người cậu ấy nhỏ lắm nhưng rất gan dạ, thông minh. Phải làm nhiệm vụ đêm hôm hay đường xa, qua vùng địch phục kích, cậu Hải cũng không nề hà. Có nhiều lần chính cậu ấy nghĩ ra cách vượt qua vòng vây của địch để đưa tài liệu đến nơi an toàn", cụ Vinh xúc động kể.
Nhiệm vụ khiến cụ Vinh nhớ nhất là trận tập kích một bốt địch tại địa phương vào khoảng tháng 5 năm 1950 (hoặc năm 1951).
Khi ấy, thực dân Pháp dựng một bốt lớn án ngữ trong xã, ngày đêm canh gác nghiêm ngặt. Muốn mở đường cho lực lượng du kích tiến công, phải có người bí mật tiếp cận để cắm cờ và phát tín hiệu.
Cụ Vinh cùng ông Hải khi ấy được giao nhiệm vụ quan sát quy luật tuần tra của lính gác, tìm lối mòn xâm nhập vào bốt.
"Khoảng 8h tối, chúng tôi bắt đầu lần đường vào bốt địch", cụ Vinh nhớ lại.
Theo lời cụ, lợi dụng lúc toán lính đổi ca, hai người nhanh như cắt lao tới bốt, rồi liên lạc viên Hải thoăn thoắt trèo lên điểm cao trong bóng tối. Chỉ vài chục giây sau, lá cờ của lực lượng kháng chiến tung bay trên nóc bốt.
"Cùng lúc đó, tín hiệu được phát ra. Từ các hướng, du kích đồng loạt phóng hỏa. Bốt địch bốc cháy dữ dội. Khi đó anh Hải mới 12, 13 tuổi nhưng gan dạ hơn nhiều người lớn", cụ Vinh xúc động.
Sau trận đánh ấy ít lâu, cụ Đào Quang Vinh nhận lệnh chuyển công tác sang đơn vị bộ đội khác. Còn cậu thiếu niên Đào Quang Hải tiếp tục tham gia kháng chiến rồi xin nhập ngũ vào bộ đội khi mới 14 tuổi.
Năm 1954, trong một trận chiến đấu tại An Tố (Ý Yên, Nam Định), người chiến sĩ trẻ hy sinh khi mới tròn 16 tuổi.
"Lúc nghe tin, tôi bàng hoàng lắm. Không chỉ tôi mà bà con trong làng, những người từng làm việc với Hải đều thương tiếc. Cậu ấy thông minh, gan dạ, việc gì giao cũng hoàn thành. Nếu còn sống, chắc chắn cậu ấy sẽ còn cống hiến nhiều cho đất nước", cụ Vinh giọng run run kể.
Hơn 7 thập kỷ qua, ở quê hương Nhân Mỹ, hình ảnh của liệt sĩ Đào Quang Hải vẫn được chính quyền, đoàn thể địa phương quan tâm, coi là tấm gương tiêu biểu hy sinh vì nước, vì dân, để thế hệ trẻ học tập, noi theo.
Trong cuốn "Lịch sử Đảng bộ xã Nhân Mỹ 1930-2010" có viết: "Nhiều quần chúng dù hoàn cảnh chiến tranh vô cùng ác liệt nhưng vẫn tích cực, hăng hái thực hiện nhiệm vụ cách mạng. Tiêu biểu nhất là tấm gương của anh Đào Quang Hải ở làng Chanh. Mặc dù hoàn cảnh khó khăn ác liệt, anh Hải luôn hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ liên lạc cho Ban chỉ huy Xã đội, Ủy ban kháng chiến hành chính và Ban Chi ủy xã".
Chiến công của liên lạc viên Đào Quang Hải đã góp phần vào sự nghiệp đấu tranh giành độc lập của nhân dân và lực lượng vũ trang xã Nhân Mỹ - đơn vị Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân thời kỳ chống thực dân Pháp.
Tấm gương sống mãi trong ký ức gia đình
Thiếu tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Đào Trọng Hùng - con trai cả của cụ Đào Trọng Hằng, hiện là người trực tiếp thờ cúng liệt sĩ Đào Quang Hải.
Khi liệt sĩ Hải hy sinh, gia đình không biết tin ngay. Gần 2 năm sau, cụ Đào Trọng Hằng và cụ bà Nguyễn Thị Duyên mới nhận được tin dữ. Hai cụ lặn lội về An Tố nhận mộ, đưa thi hài em trai trở về an táng tại nghĩa trang liệt sĩ quê nhà.
"Thông tin về chú tôi rất ít. Gia đình chỉ biết trước khi hy sinh, chú bị địch bắt và tra tấn rất dã man nhưng vẫn kiên quyết không khai báo. Khi chú mất, bà con địa phương chôn cất chu đáo. Những thông tin về chú chủ yếu được ghép nối từ lời kể của bố mẹ tôi và những người từng sống, chiến đấu cùng chú", ông Hùng nói.
Chính vì vậy, nhiều năm qua, vị Thiếu tướng dành nhiều thời gian tìm gặp những nhân chứng còn sống. Mỗi khi biết ở đâu còn người từng công tác với liệt sĩ Hải, ông lại tìm đến lắng nghe, ghi chép, đối chiếu từng mốc thời gian, từng chi tiết. Những ký ức ít ỏi còn sót lại đều vô cùng giá trị với gia đình họ Đào.
Từ những tư liệu thu thập được, ông Hùng cùng gia đình phục dựng chân dung liệt sĩ Đào Quang Hải. Khi thấy tấm ảnh, cụ Vinh rất xúc động, rưng rưng nước mắt vì nhớ người liên lạc viên năm nào. Con cháu trong gia đình cũng không thể kìm lòng khi lần đầu tiên được thấy gương mặt của người chú, người ông đã hy sinh khi còn rất trẻ.
Vị Thiếu tướng chia sẻ thêm, tấm gương của người chú ruột mưu trí, kiên cường đã âm thầm nuôi dưỡng trong ông và các em khát vọng cống hiến, sẵn sàng hiến dâng thanh xuân, tuổi trẻ bảo vệ quê hương, đất nước.
Trong 5 anh em ông Hùng, có 3 người đã tình nguyện lên đường tham gia lực lượng vũ trang nhân dân (sau này, 2 người là Thiếu tướng Công an nhân dân, 1 người là Thượng tá Quân đội). Hai người em còn lại, một người đã trải qua nhiều vị trí chủ chốt khác nhau trong Đảng, Chính phủ và người em gái út nguyên là Phó Vụ trưởng, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương.
"Những năm tháng ở chiến trường miền Nam, chiến tranh biên giới phía Bắc ác liệt hay khi thực hiện nhiệm vụ giữ gìn an ninh Tổ quốc sau hòa bình, tôi đều ghi nhớ truyền thống cách mạng gia đình và noi theo tấm gương anh dũng của chú mình, quyết không khuất phục trước kẻ thù", Thiếu tướng Đào Trọng Hùng tâm sự.
Sau 72 năm dài đằng đẵng, câu chuyện về liệt sĩ Đào Quang Hải vẫn được nhắc lại trong những dịp đại gia đình đoàn viên.
"Chúng tôi kể cho các con, các cháu nghe về chú Hải, để con, cháu hiểu rằng cuộc sống hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng sự hy sinh của biết bao người đi trước. Chừng nào con cháu còn nhớ và còn kể về chú, chừng đó chú vẫn còn sống trong ký ức của gia đình", vị Thiếu tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân trải lòng.
Ảnh: Huy Nguyễn
.svg){kind=icon}
