Nữ anh hùng đầu tiên của người Pa Kô, 7 lần được gặp Bác Hồ

LỜI TÒA SOẠN

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng trong ký ức của những người mẹ, người vợ, người đồng đội và trong những ngôi làng mỗi năm làm giỗ chung ngày 27/7, những hy sinh vẫn chưa bao giờ khép lại.

Họ là những người phụ nữ bước ra từ chiến tranh với những số phận khác nhau: người con gái Pa Kô từng cầm súng trường bắn rơi máy bay Mỹ; nữ biệt động thành Huế 4 lần sa vào tay địch vẫn không khai nửa lời; nữ điệp báo Đà Nẵng sống nhiều thân phận để giữ bí mật cho tổ chức; người mẹ thương binh 81% thêm một lần mất con trong nhiệm vụ cứu hộ giữa thời bình; và nữ cựu binh suốt 20 năm băng rừng, lội suối tìm hài cốt liệt sĩ…

Tuyến bài “Khi chiến tranh đi qua, lời thề ở lại” là hành trình VietNamNet tìm về những con người, gia đình và làng quê đã đi qua bom đạn, tù đày, thương tật và mất mát; để thấy hòa bình hôm nay không chỉ được viết bằng chiến công, mà còn bằng những lời thề lặng lẽ được giữ trọn qua nhiều thế hệ.

Con đường Hồ Chí Minh uốn qua thung lũng A Lưới, đưa chúng tôi đến căn nhà của nữ Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Hồ Kan Lịch. Đồng bào Pa Kô ở vùng cao này vẫn gọi bà bằng tiếng thân thương: mệ Kan Lịch.

Sau cơn tai biến, sức khỏe mệ không còn như trước. Câu chuyện đôi lúc phải ngắt quãng để người con dâu ngồi bên nhắc lại vài mốc thời gian. Nhưng khi nghe nhắc đến Bác Hồ, đến những ngày cầm súng giữa rừng sâu, đôi mắt người phụ nữ Pa Kô lại ánh lên như ngày còn trẻ.

Mệ Hồ Kan Lịch sinh năm 1943, quê ở xã Hồng Bắc, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế cũ, nay thuộc xã A Lưới 2, thành phố Huế. Như nhiều đồng bào Pa Kô ở A Lưới, mệ mang họ Hồ như một cách bày tỏ lòng kính yêu Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Năm 14 tuổi, Kan Lịch theo cách mạng, làm giao liên, vận chuyển thư từ, hàng hóa, lương thực cho cơ sở và bộ đội. Đường rừng A Lưới hiểm trở, mỗi chuyến đi đều có thể gặp phục kích, nhưng cô gái Pa Kô vẫn bền bỉ băng rừng, vượt suối để hoàn thành nhiệm vụ.

Mệ kể, ngày đó chứng kiến làng bản bị càn quét, đồng bào bị đàn áp, trong lòng cô gái trẻ chỉ có một ý nghĩ: phải đi theo cách mạng để giải phóng quê hương. Khi quyết định cầm súng, Kan Lịch từng bị gia đình ngăn cản vì sợ con gái ra trận rồi bị thương, “gãy chân, gãy tay không ai lấy”. Nhưng cô vẫn cương quyết ra đi.

Một lần làm nhiệm vụ, mệ bị địch bắt, giam giữ suốt 3 tháng. Chúng tra hỏi, đánh đập nhưng không khai thác được gì. Sau khi được thả, Kan Lịch tiếp tục bám bản, bám rừng, làm đường dây liên lạc cho cấp huyện rồi cấp tỉnh.

Năm 1961, mệ tham gia lực lượng vũ trang xã Hồng Bắc, sau đó trở thành Xã đội trưởng. Đội du kích Hồng Bắc do mệ chỉ huy có thời điểm lên đến 160 người, phần lớn là phụ nữ Pa Kô.

Những ngày chiến đấu thiếu thốn đến cùng cực. Có lúc không có cơm, chị em du kích chỉ ăn củ sắn, củ mài để bám rừng, bám trận địa. Mệ nói, muốn mọi người tin thì người chỉ huy phải đi trước.

“Nếu nói mà không làm, chị em không tin. Khi đánh đồn, tôi cầm súng đi trước, chị em theo sau”, mệ kể.

Trong những chiến công của Hồ Kan Lịch, câu chuyện dùng súng trường bắn rơi máy bay Mỹ luôn được nhắc đến như một dấu mốc đặc biệt. Khẩu súng này từng gắn bó với mệ qua nhiều trận đánh, nay được trưng bày tại Bảo tàng Quân khu 4 như một chứng tích về tinh thần chiến đấu của người con gái Pa Kô giữa đại ngàn Trường Sơn.

Mệ kể, năm 1964, đội du kích xã Hồng Bắc do mệ trực tiếp chỉ huy nhận nhiệm vụ phục kích tại khu vực sân bay A So. Khi chiếc máy bay vận tải Dakota chuẩn bị cất cánh, mệ bình tĩnh ngắm vào vị trí thùng xăng rồi bóp cò. Phát súng trúng mục tiêu, chiếc máy bay bốc cháy và rơi cách nơi xuất phát một quãng.

Không chỉ có trận đánh ấy, trong những năm tháng bám rừng, bám bản, Hồ Kan Lịch đã cùng đội du kích Hồng Bắc tham gia hàng chục trận lớn nhỏ. Nhắc lại quãng đời chiến đấu, mệ chỉ bình thản kể rằng mình từng chỉ huy 49 trận, bắt sống 2 lính Mỹ và cùng đồng đội tiêu diệt 150 quân địch.

Năm 1967, mệ Hồ Kan Lịch được phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVTND khi mới 24 tuổi, trở thành nữ anh hùng đầu tiên của dân tộc Pa Kô.

Trong gia đình mệ còn có hai người thân cũng được phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVTND là người chú ruột Hồ Đức Vai và người em ruột Hồ A Nun. Giữa chiến tranh ác liệt, gia đình Pa Kô ấy trở thành biểu tượng cho tinh thần bám đất, bám làng, một lòng theo cách mạng.

Với mệ Kan Lịch, phần thưởng thiêng liêng nhất sau những năm tháng chiến đấu là 7 lần được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong đó có 4 lần được Bác mời ăn cơm tại Phủ Chủ tịch.

Trung tuần tháng 5/1968, Hồ Kan Lịch được tổ chức đưa ra Hà Nội gặp Bác. Trong lần đầu gặp Người, mệ nhớ Bác đã hỏi thăm sức khỏe, chuyện chiến đấu, chuyện đồng bào Pa Kô ở A Lưới. Người con gái Pa Kô từ chiến trường Trị Thiên ra Bắc xúc động không nói nên lời khi được Bác khen dũng cảm, kiên trung.

Trong một bữa cơm, Bác nói món ăn xứ Huế do đồng chí Tố Hữu chuẩn bị, rồi ân cần bảo mệ ăn nhiều cho khỏe để tiếp tục đánh Mỹ. Quá xúc động, mệ thưa: “Bác ơi, cháu ngắm Bác đã no rồi”.

Điều mệ nhớ nhất là lời Bác dặn: “Làm được anh hùng đã khó song giữ nó khó hơn, cháu phải cố gắng làm tốt mọi công việc của mình để phát huy tác dụng của một nữ anh hùng, đừng thỏa mãn mà dừng tại chỗ”.

Câu nói ấy đi theo mệ suốt đời. Dù ở chiến trường, trong đơn vị hay khi trở về đời thường, mệ luôn tự nhủ phải sống sao cho xứng đáng với danh hiệu được Đảng, Nhà nước và nhân dân trao tặng.

Trong những lần gặp khác, Bác dặn mệ cố gắng học tập để sau này giúp đồng bào tốt hơn. Với mệ, chiếc đài bán dẫn được Chủ tịch Hồ Chí Minh trao tặng là một trong những kỷ vật đặc biệt nhất cuộc đời.

“Cái đài này nước ngoài tặng cho Bác. Bác trao lại cho tôi để nghe tin tức chiến trường, cùng đồng bào tiếp tục chiến đấu cho đến ngày cách mạng thành công”, mệ kể.

Chiếc đài được nữ anh hùng gìn giữ cẩn thận, xem như báu vật trong nhà. Năm 1998, vì sợ kỷ vật thất lạc, mệ đã trao tặng chiếc đài cho Bảo tàng Hồ Chí Minh TP Huế để bảo quản và giới thiệu đến công chúng.

Không chỉ trong chiến đấu, lời Bác dặn còn theo mệ trong cả đời riêng. Người đàn ông mệ chờ đợi suốt những năm chiến tranh là ông Hồ Xuân Chiến, người Pa Kô, nguyên sĩ quan quân đội thuộc Binh đoàn Trường Sơn.

Ngày đó, nhiều người thương cô gái Pa Kô gan dạ, nhưng lòng mệ chỉ dành cho ông Chiến. Có người tỏ tình bằng cách viết lời thương lên lá cây rồi trao tay, nhưng mệ vẫn một lòng chờ người lính ở chiến trường xa.

Năm 1964, khi ông Chiến đang ở chiến trường Lào, đơn vị và cấp trên tác hợp để hai người thành vợ chồng. Đám cưới được tổ chức giữa rừng già, vắng mặt chú rể.

Năm năm không tin tức, nhiều người bảo ông Chiến đã hy sinh và khuyên mệ nên đi bước nữa nhưng mệ vẫn chờ. Năm 1969, khi ông Chiến trở về, chính ông cũng nghĩ vợ đã lấy người khác. Vậy mà người con gái Pa Kô ấy vẫn giữ trọn lời hứa giữa chiến tranh.

Sau ngày đoàn tụ, vợ chồng mệ được ra Bắc học tập. Đến năm 1972, họ trở về chiến trường Bình Trị Thiên. Sau này, mệ công tác tại Ban Chỉ huy Quân sự huyện A Lưới cho đến khi nghỉ hưu.

Trở về đời thường, mệ vận động bà con lên nương rẫy, chăm lo sản xuất, vẫn giữ phương châm “Đảng viên đi trước” trong mọi công việc.

Vợ chồng mệ có hai người con ruột, đều được Đại tướng Võ Nguyên Giáp đặt tên, là Hồ Thị Kim Thắng và Hồ Xuân Lợi. Sau ngày đất nước thống nhất, một số người thân qua đời, để lại đàn cháu mồ côi. Trong căn nhà còn nhiều thiếu thốn, vợ chồng mệ vẫn dang tay đón tất cả về, chắt chiu nuôi 11 người con, cháu khôn lớn.

Năm tháng đi qua, chồng mệ cùng Anh hùng Hồ Đức Vai, Anh hùng Hồ A Nun đều đã lần lượt về với đất mẹ. Sau cơn bạo bệnh, sức khỏe mệ Kan Lịch yếu hơn. Thương mẹ, suốt 2 năm nay, chị Hồ Thị Hoa, con dâu mệ, nghỉ làm để ở nhà chăm sóc, đỡ đần mệ từng bữa ăn, giấc ngủ.

Niềm vui lớn nhất của nữ anh hùng hôm nay là được nhìn thấy đất nước hòa bình, phát triển; đời sống đồng bào Pa Kô ngày càng đổi thay.

Ông Nguyễn Văn Chở, Phó trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã A Lưới 2, cho biết xã hiện có 1.038 đối tượng chính sách, người có công và thân nhân người có công hưởng chế độ; trong đó có 3 Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, Anh hùng Lao động trong kháng chiến.

“Anh hùng Hồ Kan Lịch là niềm tự hào của đồng bào Pa Kô và vùng đất A Lưới. Câu chuyện về cuộc đời, chiến công và những lần mệ được gặp Bác Hồ vẫn có ý nghĩa giáo dục sâu sắc với thế hệ trẻ hôm nay”, ông Chở nói.