Tiêu chuẩn này đang phơi bày rõ những điểm yếu cố hữu của sản xuất Việt Nam, đồng thời buộc doanh nghiệp phải đưa ra lựa chọn chiến lược không thể trì hoãn.

 Nếu coi chuỗi cung ứng ô tô là một hệ sinh thái có phân tầng chặt chẽ, thì IATF 16949 chính là “cửa kiểm soát đầu tiên”. Doanh nghiệp không đạt chuẩn này gần như không có cơ hội bước vào các cuộc đàm phán chính thức với hãng lắp ráp hay nhà cung ứng cấp 1, bất kể giá thành có cạnh tranh đến đâu.

Khác với ISO 9001 – vốn tập trung vào quản lý chất lượng ở mức tổng quát, IATF 16949 đặt ra những yêu cầu đặc thù cho ngành ô tô, từ phòng ngừa lỗi ngay trong thiết kế, kiểm soát rủi ro quy trình, đến khả năng duy trì chất lượng ổn định trong sản xuất hàng loạt. Ở đây, một lỗi nhỏ không còn là lỗi cá biệt, mà là dấu hiệu của hệ thống quản trị chưa đạt chuẩn.

Không đạt IATF, khó có “vé” vào chuỗi giá trị cao
Thực tế nhiều năm qua cho thấy, phần lớn doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam vẫn chỉ dừng lại ở những công đoạn giá trị thấp, dễ thay thế, biên lợi nhuận mỏng. Nguyên nhân không nằm ở việc không gia công được chi tiết, mà ở chỗ không đáp ứng được hệ thống quản lý chất lượng mà các hãng ô tô toàn cầu yêu cầu.

Đối với các tập đoàn lắp ráp và nhà cung ứng FDI, IATF 16949 là “ngôn ngữ chung”. Họ không đủ nguồn lực để giám sát từng nhà máy nhỏ, từng dây chuyền riêng lẻ. Tiêu chuẩn này giúp họ sàng lọc nhanh những đối tác có khả năng duy trì chất lượng ổn định trong thời gian dài, giảm thiểu rủi ro về an toàn và trách nhiệm pháp lý.

anh 3 EMTC.jpg

Điều đó lý giải vì sao nhiều doanh nghiệp Việt, dù có năng lực gia công tốt, vẫn không thể trở thành nhà cung ứng chính thức cho các hãng lớn. Nhiều doanh nghiệp thừa nhận, đầu tư máy CNC, khuôn mẫu hay tự động hóa chưa phải rào cản lớn nhất khi theo đuổi IATF 16949. Thách thức cốt lõi nằm ở việc phải thay đổi toàn bộ cách tổ chức sản xuất và quản trị.

IATF 16949 yêu cầu doanh nghiệp phải dự báo rủi ro, phân tích nguyên nhân gốc rễ của lỗi, kiểm soát biến thiên quy trình và truy xuất dữ liệu đến từng lô nguyên liệu. Điều này buộc doanh nghiệp phải xây dựng năng lực quản trị dựa trên dữ liệu, kỷ luật quy trình và sự tuân thủ liên tục – những yếu tố vốn chưa phải thế mạnh của nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam.

Không ít doanh nghiệp “đứt gánh giữa đường” vì coi IATF chỉ là chứng chỉ để lấy, thay vì là một hệ thống phải duy trì suốt vòng đời sản xuất.

Góc nhìn từ Hiệp hội: IATF là bài kiểm tra sức bền


Theo bà Trương Thị Chí Bình, Phó Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam, IATF 16949 không phải là tiêu chuẩn dành cho tất cả, nhưng là tiêu chuẩn mà doanh nghiệp muốn đi xa trong ngành ô tô buộc phải chạm tới. Bà từng chia sẻ rằng, cách đây khoảng 10 năm, số doanh nghiệp Việt có thể theo đuổi tiêu chuẩn này chỉ khoảng 5 đơn vị. Sau một thập kỷ, con số đó đã tăng lên khoảng 40 doanh nghiệp trong cộng đồng VASI.

Tuy nhiên, bà Bình cũng nhấn mạnh: đạt chứng chỉ đã khó, duy trì còn khó hơn. Nhiều doanh nghiệp đầu tư ban đầu rất quyết liệt, nhưng khi đơn hàng giảm hoặc thị trường biến động, kỷ luật hệ thống bị nới lỏng, dẫn đến không vượt qua được các kỳ đánh giá tiếp theo.

Một trường hợp đáng chú ý là Công ty Cổ phần Dụng cụ Cơ khí Xuất khẩu (EMTC) – doanh nghiệp cơ khí có lịch sử lâu năm tại Việt Nam. EMTC xác định sớm rằng, nếu không tái cấu trúc hệ thống quản lý chất lượng theo chuẩn quốc tế, doanh nghiệp sẽ khó giữ được vị thế trong chuỗi cung ứng ô tô.

Việc theo đuổi IATF 16949 buộc EMTC phải chuẩn hóa toàn bộ quy trình sản xuất, từ kiểm soát vật liệu đầu vào, đo kiểm trong từng công đoạn, đến truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Doanh nghiệp này không xem chứng chỉ là “đích đến”, mà là công cụ để tái tổ chức sản xuất, nâng cao tính ổn định và khả năng đáp ứng các yêu cầu khắt khe của khách hàng.

Cách tiếp cận này giúp EMTC từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, thay vì chỉ dừng ở vai trò gia công đơn lẻ.

Vì sao không thể né IATF 16949?
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc, các tập đoàn ô tô đang tìm kiếm nhà cung ứng mới tại Đông Nam Á. Tuy nhiên, họ không có nhiều thời gian để “thử nghiệm”. IATF 16949 trở thành tấm vé sàng lọc nhanh, giúp họ xác định đâu là đối tác đủ năng lực.

Doanh nghiệp không đạt chuẩn sẽ chỉ có thể tham gia những đơn hàng ngắn hạn, dễ bị thay thế. Ngược lại, doanh nghiệp đạt IATF có cơ hội tiếp cận các hợp đồng dài hạn, giá trị cao hơn, dù áp lực tuân thủ lớn hơn.

Theo các chuyên gia chuỗi cung ứng, câu hỏi hiện nay không còn là “có nên làm IATF hay không”, mà là doanh nghiệp chấp nhận đứng ở phân khúc nào. Nếu chỉ phục vụ thị trường nhỏ, linh hoạt, doanh nghiệp có thể né chuẩn này. Nhưng nếu muốn tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, IATF 16949 gần như là điều kiện bắt buộc.

Thách thức là rất lớn, từ vốn đầu tư, nhân lực đến tư duy quản trị. Nhưng né tránh còn rủi ro hơn. Bởi trong chuỗi cung ứng ô tô, không đạt chuẩn đồng nghĩa với đứng ngoài cuộc chơi, bất kể thị trường tăng trưởng ra sao.

Song Minh