Đặc sản nào phát triển đột biến, được xem như 'thần dược' ở Sơn La?

Tỏi cô đơn (hay còn gọi là tỏi một nhánh) là giống tỏi đột biến được tìm thấy ở một số địa phương thuộc tỉnh Sơn La (khu vực huyện Phù Yên cũ) như: xã Gia Phù, xã Tường Phù, xã Tường Thượng…

Giống tỏi này chỉ có 1 tép, vị thơm, cay nồng đặc trưng và chứa nhiều tinh dầu.

Điều thú vị là tỏi cô đơn ở Phù Yên (Sơn La) phát triển đột biến nên xuất hiện và cho thu hoạch một cách ngẫu nhiên chứ không có giống trồng và không thể tác động hay can thiệp bằng phân bón, chất kích thích... 

Ngoài được sử dụng làm gia vị cho các món ăn, loại tỏi này còn được người dân địa phương xem như “thần dược”, mang lại một số lợi ích cho sức khỏe như giảm nguy cơ viêm xương khớp, tăng cường chức năng miễn dịch…

Ảnh: Tỏi cô đơn Sơn La

Canh rêu suối là đặc sản dân dã ở Sơn La, từng được bình chọn vào danh sách 100 món ăn đặc sản Việt Nam 2020 – 2021 do Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (Vietkings) với Tổ chức Top Việt Nam (VietTop) công bố.

Tại xã Sông Mã - nơi dòng sông Mã chảy qua với nguồn nước trong lành, rêu được đánh giá ngon nhất nhờ sợi dài, xanh non.

Theo người dân địa phương, rêu suối thường mọc ở đầu nguồn, bám vào đá nơi nước chảy xiết. Mùa rêu kéo dài từ tháng 11 đến khoảng cuối tháng 4 năm sau, khi nước trong và ít mưa.

Để chế biến được món rêu, công đoạn làm sạch đòi hỏi sự tỉ mỉ. Rêu sau khi vớt về được nhặt bỏ tạp chất, dùng chày gỗ đập dập rồi rửa nhiều lần dưới dòng nước chảy để loại sạch cát sạn nhưng vẫn giữ được độ mềm, vị ngọt tự nhiên.

Ở Sơn La, mắc chai là loài cây mọc tự nhiên, phân bổ tập trung ở khu vực 2 huyện Yên Châu và Mường La cũ. Quả của loại cây này ăn được, hình dạng và mùi vị khá giống muỗm (còn gọi là xoài hôi), quéo, xoài.

Vì cây mắc chai có thân cao tới chục mét, thẳng đứng nên rất khó thu hái.

Song, điều thú vị là chỉ cần một làn gió thổi qua, quả mắc chai tự rụng, rơi “lộp bộp”. Người dân chờ lúc đó đi nhặt, gom mang về.

Khi ăn, người ta chỉ cần rửa sạch quả mắc chai, sau đó nắn xung quanh, bóp nhẹ cho quả thật mềm rồi cắn một lỗ nhỏ vừa đủ để mút lấy phần thịt vàng óng, sóng sánh bên trong.

Ngoài ăn ngay như các loại quả chín cây khác, quả mắc chai còn được người dân Sơn La sáng tạo thành món bánh tráng thơm ngon.

Ảnh: Quỳnh Chi

Pa giảng (cá hun khói hay cá gác bếp) là một trong những món ăn truyền thống của đồng bào dân tộc Thái ở Sơn La.

Món này từng được công nhận lọt top 100 món ăn đặc sản Việt Nam 2021 – 2022 do Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (Vietkings) với Tổ chức Top Việt Nam (VietTop) công bố.

Ở Sơn La, cá thường được tẩm ướp bằng các loại gia vị núi rừng đặc biệt như hạt dổi, mắc khén…, tạo cho món ăn có hương vị rất riêng.

Khác với cá nướng là dùng trực tiếp sức nóng của lửa để làm chín món ăn thì với pa giảng, bà con sẽ treo cá lên gác bếp và làm chín cá bằng khói bếp.

Cách làm này giúp thịt cá săn lại, có độ dai ngon, thấm đều vị và có thể bảo quản được lâu.

Tương Thô ố (hay còn gọi là Thúa ố, tương thối) là đặc sản độc đáo của đồng bào Thái đen ở Sơn La, phổ biến nhất là ở xã Chiềng Sung (huyện Mai Sơn cũ).

Trong tiếng Thái, “thúa” nghĩa là hạt đậu, “ố” là ủ. “Thúa ố” là hạt đậu tương luộc được ủ lên men rồi giã với một số gia vị, tạo thành thứ nước chấm sền sệt, đặc sánh, sử dụng phổ biến trong bữa cơm thường ngày của người Thái đen ở Sơn La.

Khi ăn, người ta thêm chút mì chính hoặc đường, các loại rau thơm để giảm vị mặn của tương và làm hài hòa hương vị.

Loại tương này có thể kết hợp với các món luộc như rau luộc, măng luộc, cà luộc, thịt luộc hoặc dùng làm gia vị ướp thịt nướng, trộn trứng rồi đem chưng… đều ngon.

Ảnh: Thủy Vigo