Thực tiễn cho thấy, việc kiến tạo dấu ấn ở một vùng đất nghèo khó đôi khi dễ hơn việc tìm ra một lộ trình đột phá cho một siêu đô thị đã "to đẹp". Tại báo cáo tổng kết đề án điều chỉnh tỉ lệ điều tiết ngân sách cho TPHCM giai đoạn 2022-2025, tầm nhìn 2026-2030, UBND Thành phố đã chỉ ra những hồi chuông cảnh báo, đó là tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) có dấu hiệu chững lại, hệ thống cơ sở hạ tầng giao thông và môi trường rơi vào trạng thái quá tải nghiêm trọng. Đáng lo ngại hơn, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) thế hệ mới chưa thực sự chọn thành phố làm bến đỗ ưu tiên. Rõ ràng là TPHCM cần một động lực phát triển mới để định vị lại mình trong kỷ nguyên chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. 

Theo tiến sỹ Trần Du Lịch, dù đóng góp khoảng 23,5% GDP và 30% ngân sách quốc gia, mô hình tăng trưởng hiện nay của TPHCM vẫn dựa nhiều vào vốn đầu tư, gia công và lao động chi phí thấp, khiến hiệu quả suy giảm. Năng suất lao động tăng chậm, hệ số sử dụng vốn đầu tư (ICOR) cao, đóng góp của khoa học - công nghệ còn hạn chế, trong khi các ngành công nghiệp và dịch vụ chủ lực đang chịu áp lực phải chuyển đổi xanh và số hóa.

Rõ ràng là không gian kinh tế của thành phố không thể bị giới hạn trong ranh giới 6.773 km2 hiện tại. Sự gắn bó với Đồng Nai, Tây Ninh sẽ là những điều kiện tiên quyết để tạo ra một vùng đô thị phát triển quy mô toàn cầu. 

W-tphcm vietnamnet.jpg
TPHCM phải bứt phá dựa vào các bậc thang cao hơn của chuỗi giá trị toàn cầu. Ảnh: Hoàng Hà

Để giải quyết bài toán giao thông liên vùng và chuỗi cung ứng logistics, Thành phố cần có một cơ chế tương đương với Ủy ban Đại Sydney (GSC) của Úc dành riêng cho Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Ủy ban Đại Sydney được trao quyền lực pháp lý đặc biệt để thiết lập chiến lược không gian cho toàn bộ khu vực đô thị mà không cần phải thay đổi cấu trúc của các hội đồng dân cử ở địa phương. Sức mạnh của cơ chế này là sự tích hợp việc quyết định quy hoạch, sử dụng đất gắn với cơ sở hạ tầng giao thông. Một Ủy ban điều phối vùng tương tự tại Việt Nam nếu được thành lập sẽ phải được trao thẩm quyền pháp lý đủ mạnh để phê duyệt sử dụng đất và tích hợp quy hoạch đồng thời ngăn chặn các rào cản có thể phát sinh mang tính chất cục bộ địa phương.  

Bên cạnh đó, cũng theo báo cáo của UBND TPHCM, hiện đóng góp nguồn thu lớn nhất cho ngân sách quốc gia (27%) nhưng tỷ lệ điều tiết ngân sách giữ lại chỉ ở mức 21%. Đây cũng là một trong những nguyên nhân gây ra điểm nghẽn cho phát triển cơ sở hạ tầng. 

Dù Nghị quyết 98 đã mở ra cánh cửa huy động vốn thì bài học từ thành phố New York năm 1975 là một hồi chuông cảnh báo. New York từng sử dụng nguồn vốn vay mượn ngắn hạn để trang trải thâm hụt ngân sách chi thường xuyên, khiến ngân sách đầu tư phát triển bị thiếu hụt và ảnh hưởng nghiêm trọng đến phát triển cơ sở hạ tầng. TPHCM không nên sử dụng các công cụ tài chính như việc vay mượn để chi trả cho các hoạt động thường xuyên và cần thiết lập cơ chế giám sát ngân sách độc lập. 

Bài học chia sẻ chi phí từ Thượng Hải

Để khơi thông vốn, thành phố cần tiếp tục chỉ đạo, tận dụng triệt để vai trò của Công ty đầu tư tài chính Nhà nước TPHCM (HFIC). Thống kê cho thấy, mô hình vốn mồi của HFIC đạt hiệu suất 1 đồng vốn mồi có khả năng thu hút tới gần 30 đồng vốn từ các nguồn lực xã hội hóa. Đặc biệt, cần đa dạng hóa nguồn vốn, tìm kiếm các nguồn vốn ODA, vay ưu đãi nước ngoài để thực hiện tài trợ cho các dự án thuộc các lĩnh vực đầu tư hạ tầng, kỹ thuật, kinh tế, xã hội và các lĩnh vực ngành nghề thành phố ưu tiên đầu tư như định hướng chỉ đạo của lãnh đạo Thành phố đối với HFIC tại Hội nghị tổng kết năm 2025, phương hướng năm 2026. 

Bài học chia sẻ chi phí từ Thượng Hải trong việc chỉnh trang đô thị cũng rất sâu sắc với yêu cầu người dân đóng góp khoảng 15-20% chi phí để tái định cư vào căn hộ mới. Nguồn vốn này kết hợp với chênh lệch nguồn thu từ “đất vàng” được giải tỏa sẽ tạo ra dòng tiền khổng lồ để xây dựng thành phố. 

Khi lợi thế nhân công giá rẻ không còn, thành phố phải bứt phá dựa vào các bậc thang cao hơn của chuỗi giá trị toàn cầu. Để phát triển vi mạch bán dẫn và AI, thành phố có thể học tập mô hình Trung tâm phát triển kỹ năng Penang (PSDC) của Malaysia theo nguyên tắc thành phố trao quyền trực tiếp cho các doanh nghiệp FDI, các tập đoàn đa quốc gia tham gia sâu vào hệ thống giáo dục nghề nghiệp, đồng tài trợ trang thiết bị, cơ sở vật chất để đào tạo chính xác nguồn nhân lực mà chuỗi cung ứng cần. 

Đối với đề án Trung tâm tài chính Quốc tế (VIFC), sự sống còn của một trung tâm tài chính nằm ở mô hình có thể gọi là “phân tách về pháp lý" như Dubai đã làm. Trung tâm tạo ra các khu vực tự do tài chính hoạt động theo hệ thống thông luật (common law) đặc biệt là luật hợp đồng và luật thương mại của Anh/Mỹ do hệ thống này mang tính linh hoạt cao, bảo đảm sự tự do và thỏa thuận tối đa của các bên đồng thời dựa trên các "án lệ" thực tiễn, nên nó được giới đầu tư tài chính toàn cầu rất ưa chuộng. 

Ngoài ra, cần xóa bỏ hoàn toàn các thủ tục hành chính gây ra sự chậm trễ trong cấp phép và triển khai quyết liệt việc chậm tiến độ trong công tác giải phóng mặt bằng vốn đang kìm hãm sự phát triển của hạ tầng. 

Việc quy hoạch của một đô thị thế kỷ 21 không chỉ là phân bổ chức năng sử dụng đất, mà phải trở thành một công cụ chuyển đổi môi trường sống. Quá trình cải tạo các khu nhà ven kênh rạch không nên lặp lại sai lầm của Sao Paulo (Brazil), khi các chính sách nhà ở xã hội quy mô lớn lại bố trí tại các khu vực ngoại ô xa xôi, buộc người lao động nghèo phải chịu đựng những hành trình giao thông đi lại vất vả hàng ngày để đi làm và làm tăng lượng khí nhà kính ở đô thị.  

Ngoài ra, với kinh nghiệm từ Medellin (Colombia) khi họ sử dụng thiết kế đô thị, kiến trúc và giao thông như những công cụ để xóa bỏ bất bình đẳng, việc thiết kế các dự án tái định cư ngay tại trung tâm, kết hợp đưa các công trình kiến trúc đẹp nhất như thư viện, công viên vào những khu vực khó khăn nhất sẽ tái tạo lại những không gian sống tươi đẹp và văn hóa ở những khu vực này. 

Cuối cùng, tại các khu vực lõi ở nội độ, có thể thí điểm mô hình "siêu khối" (Superblocks) của Barcelona khi hạn chế xe cá nhân xuyên tâm, nhường lại 60% không gian cho người đi bộ để tạo động lực giảm phát thải carbon và phát triển nền kinh tế ban đêm. 

Khi sự phồn vinh không còn là động lực tăng trưởng thì bằng những cơ chế đột phá, tầm nhìn vượt giới hạn về không gian và một chiến lược tài chính mạnh mẽ, TPHCM chắc chắn sẽ tái định vị được chính mình để hình thành một chu kỳ thịnh vượng mới trong thế kỷ 21.